भूमिका: दिव्य ज्ञानको पुनर्जागरण
श्रीमद्भगवद्गीता केवल एउटा धार्मिक ग्रन्थ हैन, यो मानव जीवनको समग्र सारलाई समेट्ने दिव्य ज्ञानको अनन्त स्रोत हो। यसको चौथो अध्याय “ज्ञान–कर्म–सन्न्यास योग” को आरम्भमै भगवान श्रीकृष्णले जुन दिव्य सत्य उद्घाटन गर्नुहुन्छ, त्यो केवल अर्जुनका लागि होइन, सम्पूर्ण मानव जातिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
श्लोक १ देखि ३ सम्ममा, श्रीकृष्णले यो घोषणा गर्नुहुन्छ कि गीता जस्तो दिव्य ज्ञान कुनै नयाँ आविष्कार होइन। यसको सुरुवात सृष्टिको प्रारम्भमै गरिएको थियो। भगवानले स्वयं सूर्यदेव (विवस्वान) लाई यो योग प्रदान गर्नुभएको थियो। सूर्यदेवले प्रजापति मनुलाई, र मनुले पृथ्वीका प्रथम शासक इक्ष्वाकु वंशलाई यो ज्ञान दिएका थिए। यसरी गीता–ज्ञानको परम्परा राजर्षिहरू – जो नीति, धर्म र ज्ञानका धरोहर थिए – बीच प्रवाहित हुँदै आयो।
तर समयको प्रवाहमा, जब अधर्मले समाजमा प्रभाव जमाउन थाल्यो, लोभ, मोह, र भौतिकताले मानव चेतनालाई ढाक्यो, तब यो दिव्य योग लोप हुँदै गयो। त्यसैले, भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनमार्फत् पुनः यस ज्ञानको पुनर्जागरण गर्नुभएको हो।
सबैभन्दा विशेष कुरा के छ भने – श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यो गूढ योग किन सुनाइरहनुभएको छ? किनभने अर्जुन भक्त र मित्र हुन्। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि यो ज्ञान केवल बौद्धिकता होइन, श्रद्धा, भक्ति र आत्मीय सम्बन्ध मार्फत अनुभूत गरिने रहस्य हो।
यस भूमिकामार्फत् हामी बुझ्न सक्छौं कि गीता केवल युद्धको घडीमा दिइएको शिक्षामात्र होइन, यो अनादिकालदेखिको जीवनदर्शन हो, जसलाई आजका युगमा पनि हरेक सचेत युवाले बुझ्न जरुरी छ।
श्लोक १
श्रीभगवानुवाच —
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥
भावार्थः
भगवान श्रीकृष्णले भन्नुहुन्छ – मैले यो नाशरहित (अव्यय) योग विवस्वान (सूर्यदेव) लाई पहिले दिएको थिएँ। विवस्वानले त्यसलाई मनु (प्रजापति) लाई बताए, र मनुले इक्ष्वाकुलाई बताए।
व्याख्या:
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउँदै भन्नुहुन्छ कि यो योग अर्थात् आत्मज्ञानयुक्त कर्ममार्ग नयाँ होइन, यो प्राचीन कालदेखि सूर्यदेव मार्फत प्रजापति मनु र तिनबाट इक्ष्वाकु वंशमा प्रवाहित हुँदै आएको छ। यसको आशय हो – सनातन धर्मको जड समयभन्दा पर छ। यो ज्ञान केवल युद्धमैदानमा अर्जुनका लागि बनाइएको होइन, यो युग–युगान्तरदेखि ऋषि–मुनी र आदिकालीन राजाहरुले पनि आचरण गर्दै आएका थिए।
श्लोक २
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥
भावार्थः
यसरी परम्पराबाट प्राप्त भएको यो योग राजर्षिहरूले जानेका थिए। तर, हे परन्तप अर्जुन! लामो कालको अन्तरमा त्यो योग पृथ्वीबाट हराउँदै गयो।
व्याख्या:
परमेश्वरले यो ज्ञान गुरु–शिष्य परम्परा मार्फत चलाउने व्यवस्था गरेका थिए। यो ज्ञान नीतिपूर्ण राजाहरुले (राजर्षिहरू) जीवनमा व्यवहारमा उतार्दथे। तर समयसँगै जब लोभ, अहंकार, र अधर्मले समाजमा बसाइ बनायो, तब यो दिव्य ज्ञान हराउँदै गयो। त्यसैले श्रीकृष्ण पुनः अर्जुनलाई (र हाम्रो समस्त मानवजातिलाई) यो ज्ञान दिन आएका हुन्।
श्लोक ३
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥
भावार्थः
आज मैले तिमीलाई यो पुरातन योग बताइरहेछु, किनभने तिमी मेरो भक्त र मित्र हौ। यो अत्यन्त गोप्य र उत्कृष्ट ज्ञान हो।
व्याख्या:
श्रीकृष्णले अर्जुनप्रति विशेष स्नेह प्रकट गर्दै भन्छन् – तिमी केवल युद्धवीर मात्र हैनौ, तिमी मेरो भक्त र मित्र पनि हौ, त्यसैले तिमीले यस अत्यन्त गोप्य र उत्कृष्ट योगज्ञान को अधिकारीता प्राप्त गरेका छौ। यहाँ देखिन्छ कि सम्पूर्ण ज्ञान भक्ति र मित्रताका आधारमा प्रदान गरिन्छ – अहंकारका आधारमा होइन।
युवाहरूलाई सन्देशः
१. आफ्नो इतिहास बुझ:
गीता कुनै कल्पनाको कथा होइन, यो दिव्य ज्ञान हजारौं वर्ष पुरानो परम्पराबाट आएको हो। यथार्थ बुझेपछि मात्र जीवनको सही दिशा मिल्छ।
-
ज्ञानको परम्परा जोगाऔं:
आधुनिक शिक्षाले केवल रोजगारी दिन्छ, तर गीता जस्तो ज्ञानले जीवन नै परिवर्तन गर्छ। आत्मबल, धैर्य, नीति र कर्तव्यबोध यिनैबाट आउँछ। -
गोप्य ज्ञानका अधिकारी बनौँ:
श्रीकृष्णले गीता त्यो व्यक्तिलाई दिनुहुन्छ, जसले श्रद्धा, भक्ति र मित्रता देखाउँछ। अतः युवाले मित्रता र भक्ति दुबैलाई जीवनमा स्थान दिनुपर्छ। -
कर्मयोग अपनाऔं:
गीता केवल ध्यान या सन्यासको पुस्तक होइन, यो कर्ममार्गको पनि मार्गदर्शक हो। युवाले गीता पढेर आफ्नो कर्तव्यप्रति जागरुक हुनु आवश्यक छ।
निष्कर्ष:
गीताको आरम्भिक श्लोकहरू हामीलाई सम्झाउँछ कि सत्य ज्ञान समयले मेटिँदैन, केवल हामीले त्यतातिर फर्कन छाड्छौं। आजको युवा यदि आफ्नो धर्म, इतिहास र आत्मिक शक्ति सम्झन्छ भने, उ महान परिवर्तन ल्याउन सक्छ – बिल्कुल अर्जुनझैं।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.