लोकनाथ शर्मा, बुटवल ।

रुपन्देहीको बुटवल उपमहानगरपालिका–११ नेपालगञ्ज रोडस्थित एक पसलबाट नक्कली नेपाली नोट छाप्ने कार्यमा संलग्न रहेको आशंकामा ६ जनालाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ। पक्राउ परेकाहरूबाट ठूलो परिमाणमा नक्कली नोट, नोट छाप्न प्रयोग हुने अत्याधुनिक उपकरण तथा अन्य सामग्री बरामद भएपछि घटनाले आर्थिक अपराधको गम्भीर स्वरूप उजागर गरेको छ।

पक्राउ पर्नेहरूमा बुटवल उपमहानगरपालिका–११ की ३६ वर्षीया गंगा कुमारी पूर्वछाने, कास्की पोखरा महानगरपालिका–१ का किरण कृष्ण तिवारी (कृष्ण), कपिलवस्तु बाणगंगा नगरपालिका–१ का संजय थारु, भक्तपुर चाँगुनारायण नगरपालिका–१ का ४१ वर्षीय रामचन्द्र खत्री, दोलखा शैलुङ गाउँपालिका–४ का ३८ वर्षीय पासाङ तामाङ तथा भारत पश्चिम बंगालको सिलिगुडीस्थित भक्तिनगर थाना क्षेत्रका ४९ वर्षीय वासुमित्र आनन्द रहेका छन्।

प्रहरीले घर तथा कोठामा गरेको खानतलासीका क्रममा एक हजार दरका ६२२ थान (रु. ६ लाख २२ हजार बराबर) नक्कली नेपाली नोट बरामद गरेको जनाएको छ।

यसका साथै घटनास्थलबाट फोटोकपी मेसिन, डेल कम्पनीको ल्यापटप, प्रिन्टर, नक्कली नोट छाप्न प्रयोग हुने विशेष कागजको एक कार्टुन, लेमिनेसन मेसिन, विभिन्न रासायनिक पदार्थ (केमिकल), प्लास्टिक पेपर, नोट काट्ने (कटिङ) मेसिन तथा ६ थान मोबाइल फोन पनि बरामद गरिएको प्रहरीले जनाएको छ।

प्रहरीका अनुसार पक्राउ परेकामाथि मुद्रा सम्बन्धी कसुर अन्तर्गत थप अनुसन्धान भइरहेको छ। बरामद उपकरणको प्रकृति हेर्दा संगठित रूपमा नक्कली मुद्रा उत्पादन गर्ने प्रयास भएको हुन सक्ने आशंकामा अनुसन्धानलाई विस्तृत बनाइएको छ।

विश्वभर नक्कली मुद्राको लामो इतिहास

नक्कली मुद्रा (Counterfeit Currency) विश्वकै सबैभन्दा पुराना आर्थिक अपराधमध्ये एक मानिन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार रोमन साम्राज्यको समयदेखि नै सिक्कामा कम मूल्यका धातु मिसाएर नक्कली मुद्रा बनाउने चलन थियो।

कागजी नोटको प्रयोग सुरु भएपछि चीन, युरोप र पछि अमेरिकामा पनि नक्कली नोट छाप्ने घटनाहरू बढ्दै गए। दोस्रो विश्वयुद्धताका नाजी जर्मनीले बेलायती अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउन ‘अपरेसन बर्नहार्ड’ अन्तर्गत ठूलो मात्रामा नक्कली ब्रिटिस पाउन्ड छापेको इतिहास उल्लेखनीय मानिन्छ।

वर्तमान समयमा उच्चस्तरीय प्रिन्टर, स्क्यानर र डिजिटल प्रविधिको दुरुपयोगले नक्कली मुद्रा उत्पादन अझ चुनौतीपूर्ण सुरक्षा विषय बनेको छ। त्यसैले अधिकांश देशले नोटमा वाटरमार्क, सुरक्षा धागो, माइक्रोप्रिन्टिङ, होलोग्राम, रङ परिवर्तन हुने मसी तथा अन्य आधुनिक सुरक्षा विशेषता प्रयोग गर्दै आएका छन्।

नेपालमा पनि पटक–पटक नक्कली नोटका घटना

नेपालमा पनि समय–समयमा नक्कली नेपाली तथा भारतीय मुद्रा कारोबार गर्ने गिरोह पक्राउ पर्दै आएका छन्। विशेष गरी भारतसँगको खुला सीमाका कारण सीमावर्ती क्षेत्रमा यस्तो अपराध नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण मानिन्छ।

नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) तथा नेपाल राष्ट्र बैंकले विगतमा विभिन्न स्थानबाट नक्कली नोट कारोबार गर्ने समूहलाई पक्राउ गर्दै आएका छन्। कतिपय घटनामा विदेशबाट नोट ल्याउने, कतिपयमा नेपालमै अत्याधुनिक उपकरण प्रयोग गरी नोट उत्पादन गर्ने प्रयास भएको खुलेको थियो।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नक्कली मुद्रा बजारमा फैलिँदा सर्वसाधारण, व्यापारी, बैंकिङ प्रणाली र समग्र अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष असर पर्छ। यसले मुद्राप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउनुका साथै आर्थिक अपराध र अवैध कारोबारलाई समेत प्रोत्साहन गर्ने जोखिम हुन्छ।

सर्वसाधारणले केमा ध्यान दिने?

प्रहरी र नेपाल राष्ट्र बैंकले अपरिचित व्यक्तिबाट ठूलो परिमाणमा नगद कारोबार गर्दा नोटका सुरक्षा विशेषता राम्रोसँग जाँच्न तथा शंका लागेमा तुरुन्त नजिकको प्रहरी कार्यालय वा बैंकलाई जानकारी गराउन आग्रह गर्दै आएका छन्।

बुटवलमा भएको पछिल्लो घटनाले आधुनिक उपकरण प्रयोग गरी नक्कली मुद्रा उत्पादन गर्ने प्रयासहरू अझ संगठित बन्दै गएको संकेत गरेको छ। प्रहरीले यस घटनासँग सम्बन्धित अन्य व्यक्ति वा सञ्जालको खोजी तीव्र पारेको जनाएको छ।