जब समाजमा अन्धकार घना हुन्छ, जब नैतिक मूल्यहरू ओझेल पर्छन्, जब सत्य बोल्न डर लाग्छ र असत्यको जयजयकार हुन्छ — त्यही बेला कुनै न कुनै रूपमा जागरणको ज्योति प्रज्वलित हुन्छ। यही सत्यलाई अनन्त कालदेखि पुष्टि गर्दै आएको छ श्रीमद्भगवद्गीता, जसमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई एउटा सार्वभौमिक र शाश्वत घोषणा गर्नु भएको छ —
“परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥”

यो श्लोक केवल धार्मिक ग्रन्थको सन्देश मात्र होइन, मानव सभ्यताको गहिरो चेतनालाई छुन खोज्ने एक शाश्वत सामाजिक नियम हो। यसको सन्देश स्पष्ट छ — जब अधर्मको अन्धकार फैलिन्छ, तब धर्मको पुनःस्थापनाका लागि ईश्वर कुनै न कुनै रूपमा प्रकट हुन्छन्। कहिलेकाहीं त्यो रूप कृष्ण वा रामको अवतारको रूपमा प्रकट हुन्छ, र कहिलेकाहीं त्यो रूप भित्रैको विवेक, ज्ञान, सहानुभूति र साहसको रूपमा युवाको हृदयमा उदाउँछ।

आजको संसारमा युद्ध, आतंकवाद, सामाजिक असमानता, वातावरणीय विनाश, मानसिक अशान्ति, आत्महत्याको बढ्दो दर, परिवार विघटनजस्ता गम्भीर संकटहरू देखिन थालेका छन्। धर्मको नाममा द्वेष फैलाउने, शिक्षाको नाममा मूल्यहीनता फैलाउने, स्वतन्त्रताको नाममा निरंकुशता चलाउने प्रवृत्तिले समाजलाई दिशाहीन बनाइरहेको छ। यस्तो परिवेशमा श्रीकृष्णको उक्त वाणी आज झनै सान्दर्भिक देखिन्छ।

‘धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे’ — यसको अर्थ केवल भगवान् अवतार लिन्छन् भन्नेमा सीमित छैन; यसको गहिरो संकेत हामी सबैको अन्तर्मनमा रहेको ईश्वरीय चेतनाको जागरणतर्फ हो। हरेक समय, हरेक युगले यस्ता युवाहरू खोजिरहेको हुन्छ जो स्वार्थ होइन, सत्यका लागि उठून्; जो मौन सहमतिमा होइन, नैतिक प्रतिरोधमा विश्वास राखून्।

त्यसैले आजको सन्दर्भमा यो श्लोक युवाहरूको चेतनालाई झकझक्याउने घण्टी हो। कृष्णले युद्धको मैदानमा डरले थरथराएका अर्जुनलाई जस्तो साहस दिए, आज पनि त्यस्तै साहस, त्यस्तै जागरण आवश्यक छ — समाजको रक्षा गर्नका लागि होइन मात्र, समाजलाई पुनः निर्माण गर्नका लागि।

अन्ततः, धर्म भनेको कुनै जात, सम्प्रदाय वा कर्मकाण्डमा सीमित छैन; धर्म भनेको कर्तव्यबोध, विवेक, करुणा, साहस र सत्यको मार्गमा टिकिरहनु हो। आजको युवा यदि यस्ता मूल्यहरूलाई आत्मसात् गर्छ भने, उनी स्वयं एक ‘धर्मस्थापनार्थ’ अवतारित शक्ति बन्न सक्छ।

“धर्म संकटमा पर्दा भगवान् आउँछन भन्ने कुरा सत्य हो। तर कहिलेकाहीँ भगवान् स्वयं युवाको हृदयमार्फत बोल्छन्, चल्छन् र परिवर्तन ल्याउँछन्।”
त्यसैले आजको भूमिका यही हो —
–ईश्वरको उक्त सन्देशलाई आत्मसात् गर्नु,
-धर्मका मूल्यमान्यतालाई जिउनु,
-र अन्धकारमा पनि दीप बन्ने आँट गर्नु।

श्लोकः —
“परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥”

शाब्दिक अर्थ (भावार्थ):

• परित्राणाय साधूनाम् — साधुजनहरूको उद्धार गर्न,

• विनाशाय च दुष्कृताम् — दुष्कर्मीहरूको विनाश गर्न,

• धर्मसंस्थापनार्थाय — धर्मको स्थापना गर्न,

• सम्भवामि युगे युगे — म युग–युगमा अवतार लिन्छु।

 यो श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ कि जब–जब अधर्म बढ्छ र धर्मको ह्रास हुन्छ, तब–तब म स्वयं पृथ्वीमा जन्म लिन्छु साधुहरूको रक्षाका लागि, पापीहरूको विनाशका लागि र धर्मको पुनर्स्थापनाका लागि।

व्याख्या (विस्तृत अर्थ):

यो श्लोक गीता दर्शनको अत्यन्तै महत्वपूर्ण आधार हो। भगवान् कृष्णले यहाँ स्पष्ट रूपमा आफ्नो अवतारको उद्देश्य व्याख्या गर्नु भएको छ। युग–युगमा जब मानव समाजमा अन्याय, अत्याचार, असत्य, पाप, लोभ, द्वेष आदि तत्वले धर्मलाई विस्थापित गर्छ, तब ईश्वर कुनै न कुनै रूपमा मानव समाजमा अवतरित हुनुहुन्छ। उहाँको उद्देश्य केवल पापीहरूको संहार मात्र होइन, बरु सत्कर्मी साधुहरूको संरक्षण गर्नु र धर्मको पुनः स्थापन गर्नु हो।

‘धर्म’ भन्नाले केवल धार्मिक क्रियाकलाप होइन, समग्र रूपमा जीवनका सच्चा मूल्य, सत्य, अहिंसा, सेवा, न्याय, प्रेम, करुणा, विवेक आदि समेटिन्छन्। जब यी मूल्यहरू समाजबाट लोप हुन थाल्छन्, तब भगवान् अवतार लिन्छन्।

श्रीमद्भगवद्गीता अनुसार, ईश्वरको अवतार भौतिक रूपमा हुन सक्छ — जस्तै राम, कृष्णजस्ता अवतारहरू; वा कहिलेकाहीँ प्रेरणात्मक रूपमा पनि — सत्पुरुषहरू, महापुरुषहरू, धर्मरक्षकहरू, सामाजिक क्रान्तिकारीहरूका रूपमा पनि देखा पर्न सक्छन्।

आजको युवापुस्तिका लागि सन्देश:

1. धर्म स्थापनामा युवाको भूमिका:

-हरेक युगमा भगवान् अकेले नै धर्मस्थापनाको कार्य गर्नुहुन्न। उहाँ सधैं साधु, भक्त, सत्पुरुष, र प्रेरित युवाहरूमार्फत धर्म पुनर्स्थापना गर्नुहुन्छ।

-आजको युवाले पनि सामाजिक अन्याय, भ्रष्टाचार, वैमनस्यता, नशा, अश्लीलता, स्वार्थपरता आदिको विरोध गर्दै सत्य, सेवा, संयम, परोपकार र प्रेमको बाटो रोज्नुपर्छ।

2. विपरीत परिस्थितिमा विचलित नहुनु:

जब समाजमा अधर्म हावी देखिन्छ, धेरैजसो युवा निराश हुन्छन्। तर भगवान् कृष्णको यो वचनले हामीलाई सम्झाउँछ कि अधर्म कहिल्यै दीर्घकालसम्म टिक्दैन। सत्य सधैं विजयी हुन्छ।

3. स्वयंलाई ‘धर्मस्थापनार्थ’ समर्पित गरौं:

आफ्नो कर्म, अध्ययन, प्रवृत्ति, सामाजिक गतिविधि सबैलाई धर्मको मूल भावसँग जोडौं। चाहे लेखक होस्, शिक्षक, अभियन्ता, वैज्ञानिक वा नेता – सबैले धर्मका मूल्यहरू बोकेर समाजमा योगदान दिनुपर्छ।

‘सम्भवामि युगे युगे’ — अवतार तिमी पनि हौ:

भगवान् कुनै विशेष देश, वर्ग वा समयको लागि मात्र होइन। हामी सबैको अन्तर्मनमा ईश्वरको अंश छ। त्यसैले, प्रत्येक युवा आफ्नो क्षमता अनुसार समाजमा धर्मको उज्यालो फैलाउने एक ‘अवतारी शक्ति’ बन्न सक्छ।

निष्कर्ष:

श्रीमद्भगवद्गीताको यो श्लोक केवल धार्मिक दृष्टिकोण होइन, यथार्थवादी समाज दर्शन हो। धर्मको रक्षा केवल देवी–देवता वा नेताहरूले होइन, युवाले गर्नुपर्छ।
भगवान् कृष्ण भन्नुहुन्छ – “म आउँछु, जब धर्म संकटमा पर्छ।”
तर युवाहरू पनि भगवान्कै प्रेरणा र माध्यम बन्न सक्छन्।

“तिमी नै अवतार हौ – सत्य र धर्मको पुनर्जागरणका लागि!”