सम्पादकीयः

जेठ २१ गते हिंजो गण्डकी प्रदेश ,कास्की ,पोखरा महानगरपालिका – २७ तालचोक बस्ने वर्ष २४ की ममता ढकाल हराइन् । जेठ १९ गते कोशी प्रदेश ,खोटाङ ,रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका –६ नेर्पा बस्ने वर्ष २८ की मनिषा खड्का परिवारको सम्पर्कबाट बाहिरिन् । सोही दिन लुम्बिनी प्रदेश ,कपिलवस्तु ,यशोधरा गाउँपालिका –१ दरखसवा बस्दै आएकी वर्ष २६ की रिमा पासी सम्पर्कविहीन बनिन् ।

सामान्य भाषामा कुनै व्यक्ति, वस्तु वा चिजवस्तु आँखाको परिधिभित्र रहँदारहँदै अचानक त्यो परिधिबाट बाहिर गएपछि हामी त्यसलाई “हराएको” भन्छौँ। तर गहिरिएर हेर्दा वास्तवमा यस ब्रह्माण्डमा केही पनि हराउँदैन। मानिसले देख्ने, बुझ्ने र अनुभव गर्ने सीमित क्षमताका कारण मात्र हराएको अनुभूति जन्मिन्छ।

एकछिनअघि आफ्नो गोजीमा रहेको एक लाख रुपैयाँ केही बेरपछि गोजी छाम्दा नपाइएला। त्यसबेला हामी भन्छौँ—रकम हरायो। तर वास्तविकता के हो भने त्यो रकम नष्ट भएको हुँदैन। सम्भवतः कसैले पाकेट मारेर लगेको हुन्छ, बाटोमा कतै खसेको हुन्छ, वा कसैले भेटेर आफ्नो जिम्मामा राखेको हुन्छ। अर्थात्, जुन वस्तु आफूबाट टाढिएको छ, त्यो कुनै न कुनै रूपमा यही संसारको कुनै कुनामा अझै अस्तित्वमा छ।

मानिसको जीवन पनि यसै सिद्धान्तबाट अलग छैन। आज हामीले “हराएको व्यक्ति” भनेर खोजिरहेका मानिसहरू पनि वास्तवमा शून्यमा विलीन भएका हुँदैनन्। उनीहरू यही समाज, यही भूगोल र यही ब्रह्माण्डको कुनै न कुनै बिन्दुमा अस्तित्वमान छन्। तर उनीहरूको स्थान, अवस्था र परिस्थिति हाम्रो जानकारी र पहुँचभन्दा बाहिर पुगेका कारण मात्र उनीहरू “हराएका” ठानिएका हुन्।

यद्यपि दार्शनिक दृष्टिले केही पनि हराउँदैन भन्ने सत्य जति महत्वपूर्ण छ, सामाजिक यथार्थ त्यति नै पीडादायी छ। जब कुनै छोरी घर नफर्की दिनौं बिताउँछिन्, कुनै किशोरको सम्पर्क विच्छेद हुन्छ, कुनै वृद्ध परिवारको पहुँचभन्दा बाहिर पुग्छन् वा कुनै आमाको खोजीमा परिवार भौतारिन्छ, तब “हराएको” शब्द केवल भाषिक अभिव्यक्ति मात्र रहँदैन; त्यो चिन्ता, पीडा, असुरक्षा र सामाजिक प्रश्नहरूको प्रतीक बन्छ।

पछिल्ला केही सातामा नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट सार्वजनिक भएका हराइरहेका २० जना व्यक्तिको विवरणले यस्तै अनेक प्रश्नहरू जन्माएको छ। आखिर किन धेरैजसो हराइरहेका व्यक्ति महिला र किशोरी छन्? किन युवावस्था सबैभन्दा जोखिमपूर्ण देखिन्छ? के यसको सम्बन्ध पारिवारिक विखण्डन, मानसिक तनाव, प्रेम सम्बन्ध, मानव बेचबिखन, आर्थिक दबाब वा सामाजिक रूपान्तरणसँग छ? अथवा यी सबै कारणहरू कुनै न कुनै रूपमा एक–अर्कासँग गाँसिएका छन्?

पछिल्लो विवरणअनुसार हराइरहेकामध्ये १४ जना महिला र ६ जना पुरुष छन्। अझ चिन्ताजनक पक्ष के छ भने तीमध्ये धेरैजसो १४ देखि २८ वर्ष उमेर समूहका युवती र किशोरीहरू छन्। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ—के नेपाली समाज आफ्ना छोरीहरूलाई सुरक्षित, आत्मविश्वासी र भविष्यप्रति आशावादी बनाउन असफल हुँदै गएको छ?

यिनै प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने प्रयासस्वरूप यो अनुसन्धानात्मक विशेष रिपोर्ट तयार गरिएको छ, जसले केवल हराइरहेका व्यक्तिहरूको सूची मात्र होइन, त्यस सूचीभित्र लुकेका नेपाली समाजका बदलिँदा मूल्य, चुनौती र यथार्थलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेको छ।

नेपाल प्रहरिको वेबसाइटमा राखिएको तथ्याङ्कीय विवरणानुसार हराइरहेका व्यक्तिहरूमध्ये: ७० प्रतिशत महिला छन्।करिब २५ प्रतिशत किशोर–किशोरी उमेर समूहका छन्। अधिकांश घटना ग्रामीण तथा अर्धशहरी क्षेत्रसँग सम्बन्धित छन्। गण्डकी, कोशी र लुम्बिनी प्रदेशबाट बढी संख्या देखिएको छ। दुई वृद्ध पुरुषसमेत हराएकाले मानसिक स्वास्थ्य र वृद्ध सुरक्षा पनि महत्वपूर्ण विषय बनेको छ।

यो संयोग मात्र होइन। यसले सामाजिक संरचनामा बढ्दै गएको असन्तुलनको संकेत दिन्छ। नेपालमा पारिवारिक सम्बन्धलाई परम्परागत रूपमा बलियो मानिन्छ। तर वास्तविकता बदलिँदै छ। आज धेरै परिवारमा एउटै छानामुनि बस्ने मानिसहरूबीच संवाद घट्दै गएको छ। मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालले भौतिक दूरी घटाए पनि भावनात्मक दूरी बढाएको छ। परिवारका सदस्यहरू सँगै भए पनि मनले टाढा भइरहेका छन्।

धेरै किशोरीहरू आफ्ना समस्या अभिभावकसँग खुलस्त राख्न सक्दैनन्। प्रेम सम्बन्ध, पढाइको दबाब, भविष्यको अन्योल, सामाजिक अपेक्षा तथा आत्मसम्मानसँग सम्बन्धित समस्याहरू उनीहरूले एक्लै भोगिरहेका हुन्छन्। यस्ता अवस्थामा घर छोड्नु कतिपयका लागि समस्याबाट भाग्ने उपाय जस्तो देखिन सक्छ।

प्रेम सम्बन्ध: समाजले बुझ्न नसकेको यथार्थ

नेपालमा हराउने घटनामध्ये ठूलो हिस्सा प्रेम सम्बन्धसँग जोडिएको पाइन्छ। तर समाज अझै पनि यस विषयमा खुला संवाद गर्न तयार छैन। विपरीत लिङ्गप्रतिको आकर्षण, आर्थिक हैसियतको भिन्नता वा पारिवारिक असहमति भएका सम्बन्धहरूमा युवा पुस्ताले ठूलो मानसिक दबाब झेल्नुपर्छ।

कतिपय अवस्थामा प्रेमी–प्रेमिका सँगै भाग्छन्। कतिपय अवस्थामा एक पक्षले सम्पर्क विच्छेद गर्दा अर्को पक्ष मानसिक रूपमा विचलित हुन्छ। तर समस्या प्रेम होइन, प्रेमप्रतिको हाम्रो सामाजिक दृष्टिकोण हो। जहाँ संवाद हुनुपर्थ्यो, त्यहाँ निषेध छ। जहाँ सहमति खोजिनुपर्थ्यो, त्यहाँ दबाब छ। जहाँ विश्वास हुनुपर्थ्यो, त्यहाँ निगरानी छ।

सामाजिक सञ्जाल: अवसर कि जोखिम?

फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम र म्यासेन्जर आजको पुस्ताको दैनिक जीवनको हिस्सा बनिसकेका छन्। तर यिनै माध्यमहरूबाट हुने भावनात्मक शोषण, झुटा सम्बन्ध, आर्थिक ठगी तथा मानव बेचबिखनका जोखिम पनि बढेका छन्।

नेपाल प्रहरीका विगतका अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि धेरै किशोरीहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत अपरिचित व्यक्तिको प्रभावमा परेर घर छोडेका थिए।

अनलाइन संसारमा बनाइने सम्बन्ध वास्तविक जीवनका जोखिमहरूभन्दा धेरै फरक हुन सक्छन्। तर किशोरावस्थामा भावनात्मक निर्णयहरू प्रायः विवेकभन्दा बलिया हुन्छन्।

मानव बेचबिखनको अदृश्य जाल

नेपालका सीमावर्ती जिल्लाहरूबाट हराउने किशोरी र युवतीका घटनालाई केवल पारिवारिक समस्या भनेर टार्न सकिँदैन। मानव बेचबिखन अझै पनि नेपालको गम्भीर समस्या हो।

गरिबी, बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीको सपना, राम्रो जागिरको प्रलोभन तथा विवाहको बहानामा धेरै युवतीहरू जोखिममा पर्ने गरेका छन्। कपिलवस्तु, रुपन्देही, सुनसरी, झापा लगायत सीमासँग जोडिएका क्षेत्रहरूमा यस विषयमा अझ बढी सतर्कता आवश्यक छ।

मानसिक स्वास्थ्य: सबैभन्दा कम चर्चा भएको संकट

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य अझै पनि लाज र अपमानसँग जोडेर हेरिन्छ। डिप्रेसन, चिन्ता, निराशा, एक्लोपन, असफलताको डर तथा सम्बन्ध विच्छेदको पीडाले धेरै मानिसहरूलाई गम्भीर मानसिक तनावमा पुर्‍याएको हुन्छ।

तर अधिकांश परिवारले यसलाई “बानी”, “जिद्दीपन” वा “कमजोरी” भनेर बेवास्ता गर्छन्। हराइरहेका व्यक्तिहरूमध्ये केही घटनामा मानसिक तनाव वा भावनात्मक असन्तुलनको भूमिका हुनसक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन।

वृद्धहरू पनि सुरक्षित छैनन्

७० वर्षीय भीमबहादुर गुरुङ र ६४ वर्षीय विष्णुबहादुर सिंजाली मगरको हराइले अर्को गम्भीर पक्ष देखाएको छ। नेपाल वृद्ध समाजतर्फ उन्मुख हुँदैछ। तर वृद्धहरूको सुरक्षा, स्वास्थ्य र मानसिक अवस्थाप्रति हाम्रो तयारी कमजोर छ।

स्मृतिभ्रंश, अल्जाइमर, दिशाभ्रम तथा सामाजिक एक्लोपनले धेरै वृद्धहरूलाई जोखिममा पारिरहेको छ। परिवारभित्रै उपेक्षित महसुस गर्ने वृद्धहरू कहिलेकाहीँ घर छोड्ने वा बाटो बिराउने अवस्थासम्म पुग्न सक्छन्।

हत्या, अपहरण र आपराधिक कोण

हरेक हराइको घटना स्वेच्छिक हुँदैन। कतिपय घटनामा अपहरण, हत्या, आर्थिक लेनदेनको विवाद, पारिवारिक दुश्मनी वा अन्य आपराधिक कारण पनि हुन सक्छन्।

यसकारण प्रत्येक घटनाको अनुसन्धान निष्पक्ष, वैज्ञानिक र संवेदनशील ढंगले हुनुपर्छ।

कुनै व्यक्ति प्रेम सम्बन्धका कारण हराएको अनुमान गरेर अनुसन्धान कमजोर बनाउनु जति खतरनाक हुन्छ, त्यत्तिकै प्रमाणबिना आपराधिक निष्कर्ष निकाल्नु पनि अनुचित हुन्छ।

राज्य कहाँ छ?

प्रश्न केवल व्यक्ति किन हराए भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो कि हराएपछि खोजी प्रक्रिया कति प्रभावकारी छ? नेपालमा अझै पनि धेरै परिवारले प्रहरीमा उजुरी दिन ढिलाइ गर्छन्। कतिपयले सामाजिक लाजका कारण घटना लुकाउँछन्। कतिपय गरिब परिवारसँग खोजी अभियान चलाउने साधन नै हुँदैन। स्थानीय सरकार, प्रहरी, विद्यालय, समुदाय र सञ्चारमाध्यमबीच प्रभावकारी समन्वयको अभाव देखिन्छ।

अब के गर्नुपर्छ?

पहिलो, परिवारभित्र संवादको संस्कृति बलियो बनाउनुपर्छ। दोस्रो, विद्यालयहरूमा मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा अनिवार्य गर्नुपर्छ। तेस्रो, सामाजिक सञ्जाल प्रयोगसम्बन्धी सचेतना अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ। चौथो, मानव बेचबिखनविरुद्ध स्थानीय तहसम्म निगरानी संयन्त्र सक्रिय बनाउनुपर्छ। पाँचौं, हराइरहेका व्यक्तिहरूको खोजीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय बनाउनुपर्छ।

सारमा, यी २० जना मानिसहरूको सूची केवल नामहरूको सूची होइन। यो नेपाली समाजको वर्तमान अवस्थाको ऐना हो। कसैको छोरी हराएकी छिन्। कसैकी आमा सम्पर्कविहीन छिन्।  कसैका बुबा घर फर्किएका छैनन्। कसैको दाजु वा बहिनीको खबर छैन।

जब समाजमा मानिसहरू लगातार हराउन थाल्छन्, समस्या केवल ती व्यक्तिहरूको हुँदैन; समस्या समाजको सामूहिक चेतनामा हुन्छ। आज आवश्यकता हराएका मानिसहरूलाई मात्र खोज्ने होइन, हराउँदै गएको विश्वास, संवाद, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि पुनः खोज्ने हो।

किनकि मानिस घरबाट हराउनु भन्दा पहिले प्रायः सम्बन्धबाट हराएको हुन्छ।आफ्नै अस्तित्वबाट भावनात्मक रुपमा टाढिएको हुन्छ ।