लोकसारथि, ९ चैत । ब्रह्म” र “परब्रह्म” शब्दहरू वेद, उपनिषद् तथा वेदान्त दर्शनमा प्रयोग गरिएका महत्त्वपूर्ण दार्शनिक अवधारणाहरू हुन्। यी दुई शब्दहरू प्रायः समानार्थी रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छन्, तर तत्त्वतः केही सूक्ष्म भिन्नताहरू छन्।

१. ब्रह्म (Brahm)

• “ब्रह्म” शब्दको मूल अर्थ विस्तार हुने, अनन्त, परिपूर्ण भन्ने हुन्छ।
• वेदान्त दर्शनमा ब्रह्मलाई सर्वव्यापी, निर्गुण (गुणरहित), निराकार (रूपरहित), नित्य (शाश्वत) र अजन्मा भनिन्छ।
• यो सम्पूर्ण सृष्टिको कारण हो, जसबाट सारा जगत उत्पन्न भएको छ, जसमा जगत स्थित छ, र जसमा अन्ततः जगत विलीन हुन्छ।
• उपनिषद्हरूमा ब्रह्मलाई “सच्चिदानन्द” (सत्-चित्-आनन्द) स्वरूप भनिएको छ।
• अद्वैत वेदान्त अनुसार ब्रह्म नै एक मात्र परम सत्य हो, र जगत मिथ्या छ।

२. परब्रह्म (Parabrahm)

• “परब्रह्म” भनेको ब्रह्मको उच्चतम वा परम अवस्था हो।
• “पर” शब्दको अर्थ श्रेष्ठ, सर्वोच्च, परे (पार) भन्ने हुन्छ, जसले ब्रह्मको परम स्वरूप जनाउँछ।
• परब्रह्मलाई ब्रह्मको व्यक्तिगत वा सगुण पक्षसँग तुलना गर्न सकिन्छ। जब ब्रह्मलाई सगुण (साकार, ईश्वररूपी) रूपमा मानिन्छ, तब उसलाई परब्रह्म भनिन्छ।
• धेरै परम्पराहरूमा परब्रह्मलाई भगवान् नारायण, श्रीकृष्ण वा शिव जस्ता सर्वोच्च परमेश्वरका रूपमा लिइन्छ।

मुख्य अन्तरहरू:

निष्कर्ष:

• ब्रह्म भनेको निर्गुण, निराकार, परिपूर्ण चैतन्य हो।
• परब्रह्म भनेको त्यही ब्रह्मको परम अवस्था हो, जुन कहिलेकाहीँ सगुण रूपमा पनि प्रकट हुन सक्छ।
• अद्वैत वेदान्तले ब्रह्म र परब्रह्मलाई एकै ठान्छ (ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या)।
• द्वैतवादी मत (जस्तै, वैष्णव सम्प्रदाय) मा परब्रह्मलाई भगवान् विष्णु वा श्रीकृष्णका रूपमा लिइन्छ, जो भक्ति मार्गका लागि परम उपास्य देव हुन्।

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” भने झैँ, अन्ततः ब्रह्म नै सर्वस्व हो, तर भक्तियोगमा परब्रह्मको उपासना गरिन्छ।