लोकसारथि, बुटवल ।
बाबा उडिया जी महाराज (वि.सं. १९३२ – २००५ ) (1875–1948 AD) आध्यात्मिक चेतनाका तेजस्वी सूर्य थिए, जसको जीवन तपस्या, सेवा, ब्रह्मचर्य र आत्मज्ञानमा समर्पित रह्यो। उनी अद्वैत वेदान्तका गहिरा ज्ञाता, सिद्ध पुरुष तथा लोककल्याणका महान सन्त थिए। उडिया बाबाका विषयमा सन्त प्रेमानन्द महाराजले आफ्ना प्रवचनमा अनेकौं पटक उल्लेख गर्नुभएको छ ।
जन्म र बाल्यकाल
बाबा उडिया जीको जन्म वि.सं. १९३२ (1875 AD) साल भदौ कृष्ण सप्तमी (कृष्ण जन्माष्टमीको दिन), सोमबार दिउँसो उडिसाको जगन्नाथ पुरीमा भएको थियो। जन्मको तीन दिनमै उनकी आमालाई प्रसूति रोगले आक्रमण गर्यो र उहाँको देहावसान भयो। यसरी बाबा उडिया जीको बाल्यकाल अनाथपन र करुणाले भरिएको थियो।
उहाँको बाल्यकालीन नाम ‘आर्टात्रण’ राखिएको थियो, जसको अर्थ हो— “संकटमा परेका प्राणिहरूको उद्धार गर्ने।” बाल्यकालदेखि नै उहाँ संवेदनशील, गम्भीर र करुणामयी स्वभावका थिए।
ब्रह्मचर्य र वैराग्य
२० वर्षको उमेरमा नै बाबा उडियाले नैष्ठिक ब्रह्मचर्य धारण गरे। उनको संकल्प थियो— “वीर्य कहिल्यै अधोगामी नहोस् अर्थात् कामभावावेशमा वीर्यपात नहोस् । सुन्दरतम स्त्रीको काखमा पनि बालकजस्तै निर्दोष र निर्लोभी चित्त रहोस्।”
उहाँले भन्नुहुन्थ्यो: “कामभावनाको जित आत्मज्ञानको हार हो।”
मृत्युको भविष्यवाणी र साधनाको विजय
जब बाबा उडिया जी २० वर्षका थिए, एक सुप्रसिद्ध ज्योतिषीले भविष्यवाणी गरेका थिए—
“तपाईंको जीवन केवल ३० वर्षको हुनेछ।”
तर यो सुनेर बाबा विचलित भएनन्।
उनले गम्भीर तपस्या, ध्यान र ब्रह्मचर्यलाई आफ्नो जीवनको मूल मन्त्र बनाए।
उनको अटल संकल्प थियो:
“जसरी इच्छाशक्ति र भगवानप्रतिको पूर्ण समर्पणले कर्मफललाई बदल्न सक्छ, त्यसैगरी म मृत्युको निर्धारणलाई पनि जित्न सक्छु।”
उनले आत्मज्ञानको साधनाबाट यस्तो चेतनाको स्तर प्राप्त गरे, जहाँ देहको मृत्युको भयले कुनै स्थान पाउँदैन।
उनको जीवन ३० पार गरेर ७३ वर्षसम्म फैलियो—
जुन स्वयंमा एउटा अद्वितीय साक्षात उदाहरण हो कि “योगबलले कर्म र आयुलाई परिवर्तन गर्न सकिन्छ।”
मृत्युको भविष्यवाणी र चेतनाको विजय
जब उडिया बाबा केवल २० वर्षका थिए, एक ज्योतिषीले स्पष्ट घोषणा गरे —
“तपाईंको मृत्यु ३० वर्षकै उमेरमा निश्चित छ।”
सामान्य मानिसको मनमा यस्तो सुनेपछि भय, निराशा वा पलायनको भावना आउन सक्थ्यो। तर बाबा उडिया साधारण थिएनन्, उनी आध्यात्मिक युद्धका वीर योद्धा थिए।
भविष्यवाणी — कर्मको लेखा वा चेतनाको चुनौती?
सनातन दर्शन अनुसार, जन्म-जन्मान्तरको संचित कर्मले भाग्य र जीवनरेखा निर्माण गर्छ। तर भगवद्गीता (अध्याय १८, श्लोक ६३) मा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: “इच्छा अनुसार कर्म गर — तिमी स्वतन्त्र छौ।“
यसले जनाउँछ कि चेतनाको उच्च स्थितिमा पुगेपछि मानिस आफ्नो कर्मको स्वामी बन्न सक्छ। बाबा उडियाले यही मार्ग अपनाए। उनी कहिल्यै ज्योतिषीको वाणीप्रति क्रोधित भएनन्, न त असहाय स्वीकारे।
उनले भन्नुहुन्थ्यो — “म आफ्नो मृत्यु मितिलाई चुनौती दिन्छु, किनकि आत्मा अजन्मा र अमर छ।”
ब्रह्मचर्य र तपस्याको महाशक्ति
२० वर्षको उमेरमै नैष्ठिक ब्रह्मचर्य धारण गर्नु, त्यो पनि यस्तो संकल्पसहित: “सुन्दरतम् स्त्रीको समीपमा रहेर पनि मेरो मनमा एक अबोध बालकजस्तो निर्मलता रहोस्।”
— यो कुनै साधारण साधकको संकल्प होइन, यो आत्म-संयमको चरम रूप हो।
ब्रह्मचर्य सनातन परम्परामा केवल यौन संयम मात्र होइन, यो ऊर्जालाई आध्यात्मिक चेतनामा रूपान्तरण गर्ने यन्त्र हो। उडिया बाबा यस साधनाबाट “जीवात्मा” बाट “परमात्मा” को यात्रामा अग्रसर भए।
मृत्युको तिथि पार गर्ने साधु
३० वर्ष पुगे— मृत्युको दिन आयो— तर बाबा मौन, स्थितप्रज्ञ र ध्यानस्थ थिए। मृत्यु आएन। कर्मको लेखा पलायो, चेतनाको सूर्य उदायो। त्यो क्षण बाबा उडियाको अहंकारमुक्त, आत्मसाक्षात्कारयुक्त पुनर्जन्मको संकेत थियो।
आध्यात्मिक जीवनको सन्देश
बाबाको यो विजय केवल व्यक्तिगत चमत्कार होइन, यो सम्पूर्ण मानवता लागि एक सन्देश हो — “भाग्य लेखिएको हुनसक्छ, तर चेतना जागृत भयो भने लेखा फेरिन्छ। मृत्यु स्थायी होइन; स्थायी त आत्मा हो — जसले साधनाबाट स्वामित्व पाउँछ।”
सेवा र अन्नपूर्णा सिद्धि
युवा अवस्थामै उडिसामा भयानक अकाल पर्दा, बाबा उडियाले अन्न नपाएर मर्न लागेको जनतालाई देखे। उनले आफूले सक्दो सेवा गरे तापनि सबैलाई अन्न दिन नसक्दा दुःखी भए। यही पीडाबाट प्रेरित भएर, उनले अन्नपूर्णा सिद्धि प्राप्त गर्ने संकल्प गरे र तपस्याका लागि कामाख्या गुफातर्फ लागे।
तर कामाख्यामा विवेकचूडामणि ग्रन्थको एक प्रवचन सुनेपछि उनको दृष्टिकोण बदलियो। उनले बुझे— अन्न मात्र होइन, आत्मज्ञान नै सच्चा उद्धार हो। त्यसपछि उनी जगन्नाथ पुरी फर्किए र त्यहींबाट आत्मसाक्षात्कारको मार्गमा लागे।
संन्यास दीक्षा
उहाँले ३२ वर्षको उमेरमा गोवर्धन पीठका शंकराचार्य मधुसूदन तीर्थबाट संन्यास लिएर “स्वामी पूर्णानन्द तीर्थ” नाम पाउनु भयो। उनी अद्वैत वेदान्तका अनुयायी भए पनि भक्तिमार्गप्रति पनि समान श्रद्धा राख्थे।
उनले सदा तीन अभ्यासमा जोड दिए:
-
म शरीर होइन, आत्मा हुँ भन्ने अनुभव
-
इन्द्रियहरूको वस्तुहरूबाट वैराग्य
-
सुख–दुखमा समता
अन्नपूर्णा सिद्धि र लोकसेवा
बाबा उडिया जीलाई अन्नपूर्णा सिद्धि प्राप्त थियो— जहाँ जति मानिस आए तापनि भोजनको अभाव हुँदैनथ्यो। तर उनले यो सिद्धिलाई कहिल्यै प्रदर्शनका रूपमा प्रयोग गरेनन्। उनका अनुसार, “सिद्धि केवल लोककल्याणका लागि हुन्छ, प्रदर्शनका लागि होइन।”
निर्वाण
विसं २००५ साल चैत्र कृष्ण चतुर्दशी (सन् १९४८) मा वृन्दावन आश्रममा सत्सङ्गका क्रममा, एक मानसिक सन्तुलन गुमाएका व्यक्तिले उनको टाउकोमा धारिलो हथियार (गँडासा)ले प्रहार गरे।
गम्भीर घाइते अवस्थामा पनि, उनले “ॐ” उच्चारण गर्दै नेत्रहरू बन्द गरे, जुन पुन: कहिल्यै खुलेनन्। त्यो समयमा उहाँको साधना बलले मृत्यु रोक्न सक्ने क्षमता थियो। तर बाबाले त्यो शक्ति प्रयोग गर्नुभएन।
किनभने सनातन धर्मका सच्चा सन्तहरू प्रारब्ध (कर्मको फल) सँग लड्दैनन्, स्वीकार गर्छन्।
उहाँको देहलाई यमुना नदीमा जलसमाधि दिइएको थियो।
उपदेश र शिक्षाहरू
बाबा उडियाले आत्म–अनुशासन, ध्यान, सेवा र मौनताको सन्देश दिनुभयो। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो— “शरीर, वाणी र मनको नियन्त्रणबिना कुनै साधना सफल हुँदैन।” उहाँको जीवनले देखाउँछ कि ब्रह्मचर्य, वैराग्य र सेवा मिलेर अध्यात्मको सच्चो बाटो बन्न सक्छ।
निष्कर्ष
बाबा उडिया जीको जीवन एक यस्तो दीप हो जसले आज पनि हजारौँ साधकहरूको पथ उज्यालो बनाइरहेको छ। उनका उपदेश, तपस्या र करुणाले संसारलाई आत्मज्ञानको दिशामा डोर्याउने अमूल्य योगदान दिएको छ। साधु, सन्त, ऋषि, मुनि, सन्यासीहरुले मानव जीवनको परम मकसद भागवत प्राप्ति हो भनेरै सन्देश दिए । भागवत प्राप्तिका लागि श्रीकृष्णको भक्ति आवश्यक छ । श्रीकृष्णलाई प्रसन्न बनाउन श्रीराधा नामको आश्रय लिनु आवश्यक छ । श्रीराधाको आश्रय प्राप्तिका लागि ब्रह्मचर्यको आवश्यकता छ भने ब्रह्मचर्यको लागि शुद्ध सात्विक आहार चाहिन्छ ।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.