श्रीमद्भगवद्गीताको अध्ययन केवल वाचन वा स्मरण गर्ने विषय होइन, यो एक गहिरो आध्यात्मिक साधना हो, जसले जीवनमा चैतन्यको जागरण गर्छ। तर यो गहिरो चिन्तन र भावदशामा उत्रन सक्न शरीर र मनको शुद्धता अनिवार्य छ। आहार—जसमा केवल खाद्यपदार्थ मात्र होइन, इन्द्रियमार्गबाट ग्रहण गरिने सम्पूर्ण वस्तु (दृश्य, श्रव्य, गन्ध, स्पर्श, विचार) समावेश छन्—त्यसको शुद्धि बिना मन स्थिर हुँदैन। र जब मन चञ्चल हुन्छ, तब गीता जस्तो दिव्य ज्ञानग्रन्थमा चित्त लाग्दैन।
यसकारण, युवाहरूले गीता बुझ्न र जीवनमा उतार्न चाहने हो भने पहिले आहारशुद्धिमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ—सात्त्विक भोजन, संयमित जीवनशैली र सकारात्मक संगतबाट यो सम्भव छ। अब हामी गीता अध्याय २ का श्लोक ३१ देखि ३५ को व्याख्या गर्दै युवाहरुलाई जीवन मार्गदर्शन दिने प्रयत्न गर्दछौं।
श्रीमद्भगवद्गीता – अध्याय २, श्लोक ३१-३५
(धर्म युद्धमा अर्जुनलाई श्रीकृष्णको प्रेरणा)
श्लोक ३१
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१॥
व्याख्या : हे अर्जुन ! आफ्नो स्वधर्म (कर्मअनुसारको धर्म) विचार गर्दा पनि तिमी हिच्किचाउन योग्य छैनौ। क्षत्रियको धर्म (न्याय र रक्षाका लागि युद्ध गर्नु) भन्दा अझ राम्रो कार्य केही हुँदैन।
सन्देश : युवाहरूले आफ्ना कर्तव्य र मूल्यबोध स्पष्ट राख्नुपर्छ। सत्य र न्यायका पक्षमा दृढ हुनु नै जीवनको सार्थकता हो। कामबाट भागेर होइन, कर्ममा लीन भएर नै आत्मशुद्धि हुन्छ।
श्लोक ३२
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२॥
व्याख्या : हे पार्थ ! आफैं आइपरेको यस्तो धर्मयुद्ध, जुन स्वर्गको ढोका झैं खुल्ला भएको छ, त्यो केवल भाग्यमानी क्षत्रियहरूले मात्र पाउँछन्।
सन्देश : जीवनमा आउने आफ्नो धर्म र कर्तव्य अनुरूपका चुनौतीहरूलाई आशीर्वाद रूपमा लिन सक्नुपर्छ। संघर्ष नै आत्मविकासको मार्ग हो। युवाहरूले डर होइन, उत्साहका साथ कर्म गर्नुपर्छ।
श्लोक ३३
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३॥
व्याख्या : यदि तिमी यो धर्मयुक्त युद्ध नगरी भाग्छौ भने आफ्नो धर्म र कीर्ति गुमाई, पापको भागी बन्छौ।
सन्देश : कर्तव्यबाट विमुख हुनु पापतुल्य हो। आजका युवाले सजिलो बाटो होइन, सही बाटो रोज्नुपर्छ, चाहे त्यो कठिन किन नहोस्। चरित्र र कर्तव्य पालन नै दीर्घकालीन सम्मानको आधार हो।
श्लोक ३४
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४॥
व्याख्या : मानिसहरू तिम्रो अविनाशी निन्दा गर्नेछन्। सम्मानित पुरुषका लागि निन्दा मृत्युभन्दा पनि बढी पीडादायक हुन्छ।
सन्देश : नैतिक चरित्र गुमाउनु जीवन गुमाउनु भन्दा दुःखद हो। युवाहरूले आफ्नो साख, प्रतिष्ठा र आत्मबल जोगाउन सदैव सतर्क रहनुपर्छ।
श्लोक ३५
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५॥
व्याख्या : यदि तिमी डरले युद्ध मैदानबाट भाग्छौ भने, जसले तिमीलाई बहादुर मानेका थिए, ती महाबलीहरूले तिमीलाई तुच्छ ठान्नेछन्।
सन्देश : डरले होइन, धर्मले प्रेरित निर्णय गर्नुपर्छ। लामो समयसम्म चल्ने सम्मान क्षणिक डर वा मोहका कारण गुमाउनु बुद्धिमानी होइन। युवाहरूले आफ्नो आत्मबल, साहस र आत्मविश्वासलाई संजोएर कर्ममार्गमा अग्रसर रहनुपर्छ।
युवाहरूका लागि सुझाव : चरित्र शुद्धिकरणका उपायहरू
१. आहारशुद्धि : सात्त्विक भोजन (फल, दुध, अन्न), समयमै खानु, र राग, द्वेष, लोभबाट प्रेरित भोजनबाट बच्नु।
२. चिन्तनशुद्धि : गीता, उपनिषद्, सन्तवाणी अध्ययन गर्नु। नकारात्मक चलचित्र, गीत, संवाद टाढा राख्नु।
-
सङ्गतशुद्धि : साधक, सेवक, गुरु र असल मित्रको सङ्गत गर्नु। दुष्सङ्ग जीवन बर्बादीतर्फ लैजान्छ।
-
कर्तव्यपरायणता : जस्तोसुकै जिम्मेवारी होस्, त्यसलाई ईश्वरार्पण भावले गर्नु। कर्तव्यलाई पूजा मान्नु।
-
स्मरणशक्ति जागरण : नित्य श्रीकृष्णको नामस्मरण, ध्यान र प्रार्थनाले मनको चञ्चलता घटाउँछ।
-
प्रेरणा स्रोत : अर्जुन जस्तै धर्म संकटमा नअल्झी श्रीकृष्णबाट मार्गदर्शन लिन सक्ने आत्मा बनौं।
निष्कर्ष
श्रीमद्भगवद्गीता केवल युद्धको कुरा होइन, यो आत्माको युद्ध, अर्थात् राग-द्वेष, मोह-भय, आलस्य-प्रमाद विरुद्धको संघर्ष हो। यसलाई बुझ्न र जीवनमा उतार्न, पहिले हामीले आफूभित्र शुद्धता ल्याउनुपर्छ। आहारशुद्धि, विचारशुद्धि, आचरणशुद्धि नै गीता-अनुशरणको सच्चा आरम्भ हो।
युवाहरू ! गीता पढ्नुहोस्, तर चित्त एकाग्र बनाउन पहिले शरीर र मनलाई सात्त्विक बनाउनुहोस्। तबमात्र गीता जीवनमा ओर्लन्छ, र तपाईं अर्जुनबाट अर्जुनत्वमा रूपान्तरित हुनुहुन्छ।
जय श्रीराधाकृष्ण! जय सनातन धर्म ! जय सनातन राष्ट्र नेपाल !
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.