श्रीमद्भगवद्गीताको अध्ययन केवल वाचन वा स्मरण गर्ने विषय होइन, यो एक गहिरो आध्यात्मिक साधना हो, जसले जीवनमा चैतन्यको जागरण गर्छ। तर यो गहिरो चिन्तन र भावदशामा उत्रन सक्न शरीर र मनको शुद्धता अनिवार्य छ।
आहार जसमा केवल खाद्यपदार्थ मात्र होइन, इन्द्रियमार्गबाट ग्रहण गरिने सम्पूर्ण वस्तु (दृश्य, श्रव्य, गन्ध, स्पर्श, विचार) समावेश छन्—त्यसको शुद्धि बिना मन स्थिर हुँदैन। र जब मन चञ्चल हुन्छ, तब गीता जस्तो दिव्य ज्ञानग्रन्थमा चित्त लाग्दैन।
यसकारण, युवाहरूले गीता बुझ्न र जीवनमा उतार्न चाहने हो भने पहिले आहारशुद्धिमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ—सात्त्विक भोजन, संयमित जीवनशैली र सकारात्मक संगतबाट यो सम्भव छ।
भगवान् श्रीकृष्णले अध्याय २ मा अर्जुनलाई आत्मज्ञान, धर्म, युद्धकर्तव्य, र निष्काम कर्मबारे शिक्षण दिइरहनु भएको छ। श्लोक ३६ देखि ४० सम्ममा कृष्णले अर्जुनलाई यो धर्मयुद्धबाट पछि हटेमा सामाजिक अपमान, धर्मघात, र अधर्म फैलिने कुरा सम्झाउनुहुन्छ, अनि युद्धबाट प्राप्त हुने लाभको वर्णन पनि गर्नुहुन्छ।
श्लोक २.३६
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्।।
अनुवाद:
तिम्रा शत्रुहरूले तिमीबारे अनेक अपशब्द बोल्नेछन् र तिमीमाथि निन्दा गर्नेछन्। त्यसभन्दा पीडादायक अरु के हुन सक्छ?
व्याख्या:
भगवान् अर्जुनलाई सम्झाइरहनु हुन्छ कि युद्धबाट पछि हट्दा सम्मान र कीर्ति गुम्नेछ। शत्रुहरू (कौरव पक्ष) तिमीलाई डरपोक ठान्नेछन्। यो वीर क्षत्रियका लागि सबैभन्दा ठूलो पीडा हो — समाजमा निन्दित हुनु।
श्लोक २.३७
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः।।
अनुवाद:
यदि तिमी युद्धमा मरेछौ भने स्वर्ग पाउनेछौ, जितेछौ भने पृथ्वी राज्य भोग्नेछौ। त्यसैले हे अर्जुन! दृढ संकल्पका साथ युद्धको निम्ति उठ।
व्याख्या:
कृष्णले अर्जुनलाई जीवनको दुवै सम्भावना देखाइरहनुहुन्छ — यदि वीरतापूर्वक मरे भने स्वर्ग, जिते भने राज्य। अर्थात्, युद्ध कुनै पनि हालतमा घाटाको सौदा होइन। तसर्थ, कायरताबाट होइन, वीरताको बाटोबाट अघि बढ।
श्लोक २.३८
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि।।
अनुवाद:
सुख–दुःख, लाभ–हानि, विजय–पराजयमा समभाव राखेर युद्ध गर। यसरी युद्ध गरेमा तिमी पापी ठहरिने छैनौ।
व्याख्या:
श्रीकृष्ण यहाँ निष्काम कर्म (फलको इच्छा बिना कर्म) को उपदेश दिनुहुन्छ। यदि अर्जुनले मोह, लोभ, घृणा वा प्रतिशोधविना युद्ध गर्छन् भने त्यो धर्मयुद्ध हुनेछ, जसले पाप दिने छैन। वास्तविक योगी तिनै हुन्, जो फलको मोहबिना धर्मकर्म गर्छन्।
श्लोक २.३९
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि।।
अनुवाद:
हे पार्थ! साङ्ख्य (ज्ञान मार्ग) अनुसार बुद्धिको कुरा मैले भनिसकेको छु। अब यो योगबुद्धिको (कर्मयोगको) कुरा सुन, जसद्वारा तिमी कर्मको बन्धनबाट मुक्त हुनेछौ।
व्याख्या:
अहिलेसम्म कृष्णले अर्जुनलाई आत्मा अमर छ भन्ने साङ्ख्य दर्शन (तत्त्वज्ञान) दिइसकेका छन्। अब उहाँ कर्ममार्ग (योग) को कुरा सुरु गर्न लाग्नुहुन्छ — जसले गर्दा मानिस संसारिक कर्म गर्दै पनि बन्धनमा नफसुन्। यो कर्मयोग व्यवहारिक मोक्षमार्ग हो।
श्लोक २.४०
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्।।
अनुवाद:
यस कर्मयोगमा कुनै प्रयासको नाश हुँदैन, न कुनै हानि हुन्छ। यस धर्मको थोरै अभ्यासले पनि ठूलो भयबाट जोगाउँछ।
व्याख्या:
कृष्णले यो कर्मयोग को श्रेष्ठता वर्णन गर्दै भन्नुहुन्छ कि यस मार्गमा गरिएको सानो प्रयास पनि व्यर्थ हुँदैन। धर्मको बाटोमा एक पाइलो चाल्दा पनि त्यो प्रयास पुनर्जन्म, मृत्यु वा अधोगतिको भयबाट बचाउने शक्तिशाली हुन्छ।
मूल सन्देश (सार)
-
कायरता र अपमान — धर्मयुद्धबाट पछि हटेमा अपमान र निन्दा सहनु पर्छ।
-
दुवै सम्भावनामा विजय — युद्धमा मरे स्वर्ग, जिते पृथ्वी — क्षत्रियको कर्तव्य फिर्ता नहुने।
-
निष्काम कर्मको नीति — सुख–दुःख, जय–पराजयको मोह बिना धर्म अनुसार कर्म गर्नु पुण्य हो, पाप होइन।
-
ज्ञान र कर्मका दुवै मार्ग — श्रीकृष्ण साङ्ख्य (ज्ञान) बाट कर्मयोग (व्यवहार) मा प्रवेश गराइरहनु भएको छ।
-
कर्मयोगको प्रयास कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन — थोरै पनि प्रयत्न गरे महाभय (अज्ञान, बन्धन) बाट छुटकारा पाइन्छ।
जय श्रीराधाकृष्ण! जय सनातन धर्म ! जय सनातन राष्ट्र नेपाल !
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.