श्रीमद्भगवद्गीता केवल एक धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, जीवनको हरेक पाटोमा मार्गदर्शन गर्ने दिव्य ज्ञानको ग्रन्थ हो। अध्याय २ लाई “सांख्य योग” भनिन्छ, जसमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आत्मा, कर्तव्य र स्थिरबुद्धिको ज्ञान दिनुहुन्छ।
श्लोक ६९ देखि ७२ सम्ममा आत्मज्ञानप्राप्त योगी कसरी संसारको दुःख-सुखबाट अछुतो रहन्छ र कसरी मुक्ति (मोक्ष) प्राप्त गर्छ भन्ने कुराको स्पष्ट व्याख्या गरिएको छ।

श्लोक ६९

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥

भावार्थ:

जुन कुरा सम्पूर्ण प्राणीहरूको दृष्टिमा रात (अर्थात् बुझ्नै नसकिने अज्ञान) हो, त्यो आत्मज्ञानी योगीको लागि जागरण हो। र जुन कुरा संसारका प्राणीहरूले प्रकट रूपमा बुझेका हुन्छन् (सांसारिक सुख, लालसा, मोह), त्यो आत्मज्ञानीको लागि रातसरह अन्धकारमय हुन्छ।

सन्देश:

आधुनिक युवाहरूले बुझ्नुपर्छ — सबैले देख्ने दुनियाँमा हराउनु होइन, जुन अरूले नदेख्ने सत्य (आत्मिक शान्ति, विवेक, संयम) त्यहाँ जाग्नु नै ज्ञान हो। संसारको भीडमा नहराई आफ्नै अन्तरात्माको आवाज सुन्नु सिक्नु पर्छ।

श्लोक ७०

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥

भावार्थ:

जसरी सबै नदीहरू विशाल समुद्रमा बगेर जान्छन् तर समुद्र स्थिर रहन्छ, त्यसरी नै सबै इच्छाहरू आत्मज्ञानी व्यक्तिमा प्रवेश गर्दछन् तर उनी तिनीहरूबाट विचलित हुँदैनन्। त्यस्तो व्यक्तिले मात्र वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्छ, इच्छाको पछि दौडिने व्यक्ति होइन।

सन्देश:

आजको युवापुस्ताले अनगिन्ती इच्छा र लालसाबाट ग्रसित जीवन बिताइरहेका छन्। इच्छाहरूको पूर्तिमा होइन, तिनको नियन्त्रणमा शान्ति छ। इच्छाहरूको सागरमा डुब्नु होइन, समुद्रझैं स्थिर रहनु नै साँचो सफलता हो।

श्लोक ७१

विहाय कामान्यः सर्वान्
पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहंकारः
स शान्तिमधिगच्छति॥

भावार्थ:

जो व्यक्तिले सबै प्रकारका कामनाहरू त्यागेको छ, जो निरासक्त, निरहंकारी र ममतारहित भएर जीवन यापन गर्छ, उसैले वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्छ।

सन्देश:

“म” र “मेरो” भन्ने भावनाले हाम्रो मनलाई बन्धनमा राख्छ। आजको पुस्ताले आत्म-केन्द्रित चिन्तनलाई छोडेर, समाज र संसारप्रति निरपेक्ष भावनाले बाँच्न सके, त्यो नै शान्तिको मार्ग हो।

श्लोक ७२

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ
नैनां प्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि
ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥

भावार्थ:

हे पार्थ! यो ब्राह्मी स्थिति हो – यो अवस्था प्राप्त गर्ने व्यक्तिले फेरि मोहमा पर्दैन। यो स्थितिमा अन्त समयसम्म स्थिर रहने व्यक्ति ब्रह्म निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त गर्छ।

सन्देश:

जीवनको अन्तिम लक्ष्य धन, पद, वा प्रसिद्धि होइन — आन्तरिक मुक्ति हो। जीवनभर विवेक, आत्मनियन्त्रण र आध्यात्मिक अभ्यासमा टिक्न सके, तिनै गुणहरूले जीवनको अन्तमा पनि मुक्तिको द्वार खोलिदिन्छन्।

सारांश

श्लोक ६९ देखि ७२ सम्ममा भगवान् श्रीकृष्णले “स्थिरबुद्धि”, इच्छामुक्त अवस्था, र ब्राह्मी स्थिति को गहिरो वर्णन गर्नुहुन्छ। आत्मज्ञानी व्यक्ति बाह्य दुनियाँको मोह र इच्छाहरूबाट अछुतो हुन्छ। यस्तो व्यक्ति मात्र साँचो अर्थमा सुखी र शान्त हुन्छ।

आधुनिक युवालाई प्रेरणा

आजको युवा पुस्ता धेरैजसो आउटर अचिभमेन्ट (बाह्य उपलब्धि) मा केन्द्रित छन् — धन, पद, सौन्दर्य, रिलेशनशिप, आदि। तर गीता भन्छ — यी सबै क्षणिक छन्। अन्तर्मनको विजय नै साँचो विजय हो।
जसले आफ्नो मन, वासना, र अहमलाई जित्छ, उसैले संसार जित्छ। यदि आजका युवाहरूले गीता बुझे भने, उनीहरू आत्म-चिन्तनशील, कर्मयोगी र आत्मनिर्भर बन्न सक्छन्।

अध्याय २ समाप्त