आजको युगका युवाहरू सामाजिक संजाल, प्रविधि र स्वतन्त्रताप्रति तीव्र झुकाव राख्छन्। तर, उनीहरू अक्सर कर्तव्य र कर्मको महत्वमा द्विविधा महसुस गर्छन्—के गृहस्थ कर्म गर्नु नै उत्तम हो कि ज्ञान मार्ग अपनाउनु? के सफलता भोगबाट मिल्छ वा त्यागबाट? यही द्विविधालाई समाधान गर्दै भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनमार्फत सम्पूर्ण मानव जातिलाई कर्मको सही मार्ग देखाउन गीता अध्याय ३ को प्रारम्भ गर्नुहुन्छ। आज पनि यो शिक्षाले युवाहरूलाई कर्तव्यमा दृढ, संघर्षशील र आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्दछ।

श्लोक १

अर्जुन उवाच —
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥१॥

भावार्थ:
अर्जुनले प्रश्न गर्छन्—”हे जनार्दन! यदि तपाईंका अनुसार ज्ञान (बुद्धियोग) कर्मभन्दा श्रेष्ठ छ भने, मलाई यो भयंकर युद्धजस्तो कर्म गर्न किन प्रेरणा दिनुहुन्छ?”

व्याख्या:
यहाँ अर्जुनको मनमा द्विविधा छ—”यदि मुक्तिको मार्ग ज्ञान हो भने कर्म किन गर्नुपर्ने?” अहिलेका मानिसहरू जस्तै, अर्जुन पनि सरल मार्ग चाहन्छन्। तर भगवान् ज्ञान र कर्मको अन्तर बुझाउन तयार हुनुहुन्छ।

श्लोक २

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥२॥

भावार्थ:
“तपाईंका कुरा द्विविधाले भरिएको जस्तो लाग्छ र मेरो बुद्धि भ्रमित हुन्छ। त्यसैले कृपया त्यस्तो एउटा स्पष्ट मार्ग बताउनुहोस्, जसले मलाई परम कल्याण (मोक्ष) दिन सकोस्।”

व्याख्या:
अर्जुन स्पष्टता खोजिरहेका छन्। उनी चाहन्छन्—उत्तम मार्गको निश्चित निर्देशन। यो आधुनिक समयमा पनि महत्त्वपूर्ण छ—जब युवाहरू विभिन्न विकल्पहरूबीच अलमलिन्छन्। भगवान्‌सँगको संवादमा उनीहरूको आत्मिक प्रश्न प्रतिबिम्बित हुन्छ।

श्लोक ३

श्रीभगवानुवाच —
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३॥

भावार्थ:
भगवान् श्रीकृष्णले उत्तर दिनुभयो—”हे निष्पाप अर्जुन! मैले यस संसारमा दुई प्रकारका आध्यात्मिक निष्ठा निर्धारण गरेको छु—सांख्य (ज्ञान) मार्ग ज्ञानयोगीहरूका लागि र कर्ममार्ग योगीहरूका लागि।”

व्याख्या:
भगवान् भन्छन्—जीवनमा उन्नतिका लागि दुई मार्ग छन्:  1. ज्ञानमार्ग – मनन, चिन्तन, आत्मबोधमार्फत मोक्ष।  2. कर्ममार्ग – स्वधर्मअनुसार कर्म गर्दै, फलप्रति अनासक्त भई आत्मा शुद्ध गर्दै मोक्ष।

यी मार्गहरू फरक देखिए पनि गन्तव्य एउटै हो—आत्मिक उन्नति।

आधुनिक युवाहरूका लागि सन्देश

–द्विविधा स्वाभाविक हो, तर समाधान गुरु र आत्मचिन्तनबाट आउँछ—जसरी अर्जुनले श्रीकृष्णसँग स्पष्ट मार्ग मागे।

-ज्ञानमार्ग मात्र पर्याप्त होइन, जीवनको सार कर्ममार्फत व्यक्त हुन्छ। सोच मात्र होइन, सही कर्म पनि आवश्यक छ।

-कर्तव्य त्याग नगर्नुहोस्—कर्मबाट भागेर होइन, सही ढंगले कर्म गरेर जीवन सफल हुन्छ।

-फलको अपेक्षाबाट होइन, कर्तव्यको प्रेरणाबाट कर्म गर्नुहोस्—यही गीता–तत्व हो।

-आफ्नो स्वभाव, योग्यता र जिम्मेवारी अनुसार कर्म रोज्नुहोस्—साँच्चिकै सफलता त्यहीँबाट आउँछ।

-युद्धजस्तो गाह्रो कर्म पनि तब पवित्र हुन्छ, जब त्यो धर्मको, कर्तव्यको र सच्चाइको पक्षमा हुन्छ।

-ज्ञान र कर्मको समन्वय नै आधुनिक जीवनको सन्तुलन हो—एकै साथ सोच्ने, बुझ्ने र गर्ने।

निष्कर्ष

गीताको प्रारम्भिक श्लोकहरूबाट नै स्पष्ट हुन्छ—सत्य मार्ग कर्तव्यबाट छुट्टिएर होइन, कर्तव्यमा लीन भई, मोहत्याग र समर्पणबाट प्राप्त हुन्छ। आजका युवाले चाहिएको परिवर्तन, सफलता र आत्मसन्तुष्टि तब प्राप्त हुन्छ जब उनीहरू “स्वधर्म” अनुसार कर्म गर्छन्—बिना आसक्ति, पूर्ण समर्पणका साथ।