भूमिका

श्रीमद्भगवद्गीता सनातन धर्मको अमूल्य ग्रन्थ हो, जसले सम्पूर्ण मानवजातिलाई जीवनका सबै क्षेत्रका लागि मार्गदर्शन दिन्छ। यसको तेस्रो अध्याय – कर्मयोग – जीवनमा कर्मको महत्व र त्यसको आध्यात्मिक मूल्यको गहिरो व्याख्या गर्दछ। अर्जुनको मोहका बीच भगवान् श्रीकृष्णले कर्म त्याग होइन, कर्ममा लीन भएर कर्तव्य पालन गर्नु नै सच्चो योग भएको कुरा स्पष्ट पार्नुहुन्छ।

विशेषतः श्लोक २४ देखि २६ सम्ममा भगवान्ले समाजका अगुवाहरू, विद्वान् तथा आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्तिहरूले कसरी कर्म गर्नुपर्छ भन्ने अत्यन्तै व्यवहारिक र नैतिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नुभएको छ। उहाँले बताउनु भएको छ कि यदि अगुवा वर्गले कर्म त्यागे भने सामान्य मानिसहरूले पनि कर्म त्याग्नेछन्, जसले समाजमा अराजकता, कर्तव्य विमुखता र मूल्य विघटन ल्याउनेछ। त्यसैले ज्ञानीले पनि लोकोपयोगी दृष्टिकोण राख्दै, आसक्तिविनै कर्म गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यी श्लोकहरू आजका युवाहरूका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक छन्। बदलिंदो समाज, आधुनिक प्रविधि, र भौतिक आकर्षणको युगमा युवाहरूले कर्मको मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र व्यक्तिगत आचरणको शक्ति बुझ्नु आवश्यक छ। गीता यही सिकाउँछ — कर्म गर, तर आसक्त नभई; समाजका लागि उदाहरण बन।

यस भूमिकाबाट प्रारम्भ गर्दै, श्लोक २४, २५ र २६ को भावार्थ र सन्देश विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्दा, कर्मयोगको मर्म जीवनमा आत्मसात् गर्न सहज हुन्छ।

श्लोक २४

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥

भावार्थः

यदि म कर्म न गरुँ भने, यी लोकहरू नष्ट हुनेछन्। म यदि कर्म न गर्ने हो भने, मिश्रित वर्ण व्यवस्था (संकरता) उत्पन्न हुनेछ र म सम्पूर्ण प्रजाको विनाशको कारण बन्नेछु।

व्याख्या:

भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ स्पष्ट रूपमा भन्छन् कि यदि स्वयं भगवान्ले नै कर्म न गरे भने, तिनको अनुसरण गर्ने प्राणीहरूले पनि कर्म त्याग्नेछन्, जसले समाजमा अराजकता, कर्तव्य विमुखता, र वर्ण व्यवस्था (कर्तव्य अनुसारको जीवन पद्धति) को विघटन ल्याउनेछ। यस्तो भयो भने मानव जातिको नै विनाश हुनेछ। यहाँ श्रीकृष्णले कर्मको सामाजिक प्रभाव दर्शाउनु भएको छ — एउटा व्यक्तिको कर्मले सम्पूर्ण समाज प्रभावित हुन्छ।

युवाका लागि सन्देश:

आजका युवाहरूले सम्झनु आवश्यक छ कि कर्मबाट भागेर होइन, उत्तरदायित्वपूर्वक कर्म गर्दै अघि बढ्नुपर्छ। तपाईंको आचरणले अरूलाई पनि प्रेरित गर्छ। यदि तपाईं आफ्नो कर्तव्यबाट विमुख हुनुभयो भने, समाज र भावी पुस्तामा त्यसको नकारात्मक असर पर्न सक्छ। कर्म नै समाजको निर्माणको आधार हो।

श्लोक २५

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥

भावार्थः

हे भारत (अर्जुन)! अज्ञानीहरू आसक्त भएर कर्म गर्दछन्। विद्वान् व्यक्ति पनि लोकहितको लागि त्यस्तै कर्म गर्नुपर्छ, तर आसक्तिविनै।

व्याख्या:

यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले भन्छन् कि अज्ञानी मानिसहरू फलको आशामा कर्म गर्दछन्, तर ज्ञानीले पनि संसार चलिरहोस् भनेर कर्म गर्नुपर्छ — आसक्त नभइकन। कर्म त्याग गर्नु होइन, आसक्ति त्याग गर्नु ज्ञान हो। विद्वान् अर्थात् आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्तिले पनि लोककल्याणको उद्देश्यले कर्म गर्नु पर्छ।

युवाका लागि सन्देश:

युवाहरूले कर्म गर्दा केवल व्यक्तिगत लाभ हेरेर होइन, समाज र राष्ट्रको हित पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ। सफलता मात्र होइन, सेवा भाव र कर्तव्यपरायणता पनि आवश्यक छ। आत्मकेन्द्रित नहुँ, लोक-कल्याणकारी सोच राख।

श्लोक २६

न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥

भावार्थः

कर्मप्रति आसक्त अज्ञानीहरूको बुद्धिमा भ्रम नल्याओस्। विद्वान् मानिसले स्वयं सजगतापूर्वक सबै कर्म गर्दै अरूलाई पनि उत्साहित गर्नुपर्छ।

व्याख्या:

श्रीकृष्णले यहाँ चेतावनी दिइरहनु भएको छ कि ज्ञान प्राप्त व्यक्तिले अज्ञानीहरूको मार्गदर्शन गर्दा उनीहरूको विश्वास भंग हुने गरी बोल्न वा व्यवहार गर्न हुँदैन। बरु, उनीहरूको कर्मप्रतिको श्रद्धा कायम राख्दै, विद्वान्ले स्वयं कर्म गरेर उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। मार्गदर्शन व्यवहारबाट हुनुपर्छ, प्रवचनबाट मात्र होइन।

युवाका लागि सन्देश:

तपाईंले अरूलाई सुधार गर्न चाहनुहुन्छ भने पहिलो चरण हो — आफूले आदर्श जीवन जिउनु। युवाहरूले समाजमा परिवर्तन ल्याउने हो भने, प्रवचन होइन, आचरणबाट नेतृत्व गर्नुपर्छ। अरूको श्रद्धामा चोट नपुग्ने गरी, सदाचारले मार्गदर्शन गर्नु नै कर्मयोग हो।