भूमिका 

श्रीमद्भगवद्गीताको तृतीय अध्याय कर्मयोग—जीवनका सबै आयाममा कर्मको महत्व र त्यसको आध्यात्मिक स्वरूपलाई प्रकट गर्ने गहिरो शिक्षाहरूले भरिएको छ। यस अध्यायमा भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई निष्काम कर्मको रहस्य, कर्तापनको भ्रम, र आत्मज्ञानको मूल्य स्पष्ट पार्दै जानुहुन्छ। विशेषतः श्लोक २७ देखि २९ सम्ममा, कर्म गर्ने “म” भन्ने अहंकार, प्रकृतिका गुणहरूको प्रभाव, र तत्वदर्शी ज्ञानीले अज्ञानीहरूप्रति राख्नुपर्ने दृष्टिकोणलाई सूक्ष्म ढंगले वर्णन गरिएको छ।

यी श्लोकहरू जीवनका तीन ठूला द्वारमा हामीलाई चिन्तन गर्न बाध्य पार्दछन्—
(१) कर्तापनको भ्रम: मानिस आफै कर्ता हो भन्ने गलत मान्यतामा बाँचिरहेको छ,
(२) प्रकृतिका गुणहरूसँगको तादात्म्यता: हाम्रा कर्महरू सत्व, रज, तम गुणहरूबाट प्रभावित हुन्छन्,
(३) ज्ञानीको करुणा: जसले सत्य बुझिसकेको छ, उसले अरूलाई देखेर घृणा होइन, सहानुभूति र मार्गदर्शन गर्नुपर्छ।

युवाहरू, जसको जीवनमा ऊर्जाको ज्वार छ, ती प्रायः आफ्नो कर्मको गर्वमा डुबिरहेका हुन्छन् वा कर्मको बोझले थलिएका हुन्छन्। यस्ता अवस्थामा गीता यी श्लोकहरूद्वारा तिनीहरूलाई सन्देश दिन्छ—कर्तापन त्याग, ज्ञान प्राप्त गर, र करुणासाथ कर्म गर।

यसै सन्दर्भमा, श्लोक २७–२९ लाई भावार्थ, व्याख्या र सन्देशको आलोकमा अध्ययन गर्दा, गीता केवल धार्मिक ग्रन्थ होइन, जीवन जीउने शैली बन्ने स्पष्ट हुन्छ। यो भूमिका तिनै शिक्षाहरूको मूल द्वार खोलेर गीता दर्शनमा प्रवेश गराउने प्रयास हो।

श्लोक ३.२७

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥

भावार्थ:

संसारका सम्पूर्ण कर्महरू प्रकृतिका तीन गुणहरूले (सत्व, रज, तम) गराइरहेका छन्। तर अहंकारले अन्ध भएका व्यक्ति “म यही कर्ता हुँ” भन्ने भ्रममा पर्छन्।

व्याख्या:

भगवान श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ—जुनसुकै काम यो संसारमा भइरहेको छ, त्यो प्रकृतिका गुणहरूले स्वाभाविक रूपमा भइरहेको हो। मानव शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि—सब प्रकृतिका अंग हुन्, र तिनीहरू आफ्ना-आफ्ना स्वभाव अनुसार चल्छन्। तर आत्मा जब अहंकारमा डुब्छ, तब ऊ सोच्छ “म नै यो सबको कर्ता हुँ”, जुन भ्रम हो।
सच्चा ज्ञानी जान्दछ कि आत्मा शुद्ध छ, कर्मको कर्ता होइन; कर्म त प्रकृतिका गुणहरूले गराउँछन्।

युवालाई सन्देश:

आजका युवाले सोच्नुपर्छ—हामीले जे काम गरिरहेका छौँ, त्यो हाम्रो व्यक्तिगत अहंकारको प्रदर्शन होइन। हाम्रो कर्म, हाम्रो वातावरण, शिक्षा, संस्कार र प्रकृतिका गुणहरूसँग सम्बन्धित छन्। जबसम्म हामी “म नै सबैथोक हुँ” भन्ने अहंमा बाँधिन्छौं, तबसम्म दुःख र भ्रमबाट मुक्त हुन सक्दैनौं। यसकारण, कर्तापनको मोह त्यागी, आफ्नो कर्म धर्म अनुसार गर्नुपर्छ।

श्लोक ३.२८

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥

भावार्थ:

हे महाबाहु अर्जुन! तत्वज्ञानी व्यक्ति गुण र कर्मका भिन्नता बुझ्छन्। उनी जान्दछन् कि गुणहरूले नै गुणहरूमा (इन्द्रियहरू वस्तुहरूसँग) कार्य गराइरहेछन्, त्यसैले उनी मोहमा नफस्छन्।

व्याख्या:

तत्वज्ञानी (सच्चा ज्ञानी) व्यक्ति जान्दछन् कि हरेक इन्द्रिय, मन, शरीर – यी सब प्रकृतिका गुण हुन्। जब आँखाले कुनै वस्तु हेर्छ, कानले सुन्छ, वा मनले केही सोच्दछ, त्यो सबै प्रकृतिका गुणहरूले हो। यस्तो जान्ने मानिस मोहमा पर्दैन। उनी कर्म गर्छन्, तर आसक्त हुँदैनन्।
उदाहरण: सूर्य प्रकाश दिन्छ, तर आफूले गरिरहेको छु भनेर गर्व गर्दैन। तत्वज्ञानी पनि त्यसरी नै कर्म गर्छ, तर “म नै गरिरहेको छु” भन्ने मोहमा अल्झँदैन।

युवालाई सन्देश:

आजको शिक्षित पुस्ताले बुझ्नुपर्छ कि ज्ञान भनेको केवल किताब पढ्नु मात्र होइन, तत्व बुझ्नु हो। कर्म गर्दा “म कसरी देखिन्छु?”, “अरूले के भन्छन्?” भन्ने मोहबाट बाहिर निस्कनुपर्छ। हरेक कर्म स्वभाव अनुसार हुन्छ, त्यसैले आफ्नै गुणअनुसार शुद्ध, निष्कलंक कर्म गर्नुपर्छ।

श्लोक ३.२९

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥

भावार्थ:

प्रकृतिका गुणहरूमा मोहित भएका अज्ञानी मानिसहरू तिनै गुणहरूले गराइएका कर्महरूमा आसक्त हुन्छन्। तर तत्वज्ञानी व्यक्तिले ती अल्पबुद्धिलाई विचलित गर्नुहुँदैन।

व्याख्या:

जो व्यक्तिहरूले आत्मा र प्रकृति छुट्टाछुट्टै छन् भन्ने कुरा बुझेका छैनन्, तिनीहरू आफ्ना कर्महरूमा अत्यन्त आसक्त हुन्छन्—“म नै सबै गरिरहेको छु” भनेर।
तर जो तत्वज्ञानी छन्, जसले आत्माको वास्तविकता बुझेका छन्, उनीहरूले ती अज्ञानी व्यक्तिहरूको मार्गदर्शन त गर्नुपर्छ, तर तिनीहरूको विश्वास र कर्मप्रति व्यंग्य वा आलोचना गर्नु हुँदैन।
गुनासो वा दम्भ होइन, करुणा र नम्रता—यही तत्वज्ञानीको बाटो हो।

युवालाई सन्देश:

जब युवा पुस्ताले आत्मज्ञान वा आध्यात्मिक चेतना पाउँछन्, तब उनीहरूले बाँकी समाजलाई देख्दा कहिलेकाहीं घृणा वा उपेक्षा गर्न थाल्छन्। तर यो उचित होइन।
जसरी बच्चाले हिँड्न नसक्दा अभिभावकले उसलाई गाली नगरी सघाउँछ, त्यसैगरी चेतनशील युवाले बाँकी समाजप्रति सहानुभूति राखी, चेतनाको सन्देश दिनुपर्छ। निन्दा होइन, प्रेरणा दिनुपर्छ।

समग्र सन्देश:

यी तीन श्लोकले युवालाई कर्तापनको मोह, आसक्ति, र अहंकार त्यागी, ज्ञानमार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छन्।
– कर्म गर्नुहोस्, तर कर्ता नबनिनुहोस्।
– जान्नुहोस् कि तपाईंको कर्म प्रकृति अनुसार नै हो।
– जो अझै अन्धकारमा छन्, तिनीहरूलाई दया, नम्रता र प्रेमले मार्गदर्शन गर्नुहोस्।

 जय श्रीराधाकृष्ण! जय सनातन धर्म ! जय सनातन राष्ट्र नेपाल !