भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मयोगको उपदेश दिँदै, जीवनमा कर्म गर्न किन आवश्यक छ भन्ने कुरालाई तेस्रो अध्यायमा विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुभएको छ। अध्यायको मध्यभागमा (श्लोक ३३–३५) आएर भगवान् अर्जुनलाई तथा समस्त मानवजातिलाई अत्यन्त गहिरो र व्यावहारिक जीवन-दर्शन दिनुहुन्छ, जुन आजका दिनमा पनि उति नै सान्दर्भिक छ।
यी श्लोकहरूले मानव स्वभाव, इन्द्रिय नियन्त्रण, र ‘स्वधर्म’ को महत्त्वबारे मार्गदर्शन गर्छन्। मानिस ज्ञान प्राप्त गरे पनि उसले आफ्नै जन्मजात प्रकृतिको अधीनमा व्यवहार गर्छ भन्ने कुरा भगवान् सम्झाउँछन्। त्यसैले, इन्द्रियजन्य राग–द्वेषको नियन्त्रण अनिवार्य हुन्छ। त्यहीँबाट नै आत्म-नियन्त्रण र आध्यात्मिक उन्नतिको सुरुआत हुन्छ।
श्लोक ३५ मा विशेषगरी “स्वधर्म” (आफ्नो कर्तव्य) को आदर्श प्रस्तुत गरिएको छ। श्रीकृष्ण भन्छन् — चाहे त्यो कर्ममा कमजोरी किन नहोस्, आत्माको लागि सुरक्षित र हितकारी मार्ग आफ्नै धर्म हो, अरूको धर्म त भय पैदा गर्ने हुन्छ।
यी श्लोकहरू विशेषगरी आजको युवापुस्ताका लागि जीवनको दिशानिर्देशक प्रकाशस्तम्भ जस्तै छन्। आत्मचिन्तन, इन्द्रिय संयम, र कर्मपथमा अडिग रहने सन्देशले यी श्लोकहरूलाई केवल धार्मिक ग्रन्थको हिस्सा मात्र होइन, व्यवहारिक जीवन–नीति बनाउँछ।
अतः यी श्लोकहरूको व्याख्या गर्नु भनेको केवल संस्कृतका शब्दहरूको अर्थ खोज्नु होइन, तर मानिसको आत्मिक उन्नति र जीवनको वास्तविक उद्देश्य बुझ्ने एउटा प्रयास हो।
श्लोक ३३
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥
भावार्थः
ज्ञान भएको मानिस पनि आफ्नै स्वभाव अनुसार व्यवहार गर्छ। सबै प्राणीहरू आफ्नो प्रकृतिलाई नै अनुसरण गर्छन्। जब स्वभाव नै बलियो छ भने त्यसलाई जबरजस्ती दबाएर के गर्न सकिन्छ?
व्याख्या:
यो श्लोकले बताउँछ कि हरेक व्यक्तिको जन्मजात स्वभाव हुन्छ, जसलाई ‘प्रकृति’ भनिन्छ। चाहे ऊ ज्ञानी होस् वा अज्ञानी, आफ्नो स्वभाव अनुसार नै ऊ काम गर्छ। उदाहरणस्वरूप, कसैको स्वभाव सेवामा हुन्छ, कसैको नेतृत्वमा। यस्तो स्वभावलाई बलपूर्वक बदल्न खोज्नु निरर्थक हुन्छ, किनकि त्यसले मानिसलाई आन्तरिक द्वन्द्वमा पार्छ। भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ— प्रकृति अनुकुल कर्म गर्नु नै ठीक हो, जबरजस्ती विपरीत मार्गमा जानु आत्म-विनाशतिर जानु हो।
श्लोक ३४
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥
भावार्थः
इन्द्रियहरूले आफ्ना विषयहरूमा राग (आकर्षण) र द्वेष (घृणा) राख्दछन्। मानिसले ती राग-द्वेषको वशमा पर्नु हुँदैन, किनकि ती नै आत्माको मार्गका शत्रु हुन्।
व्याख्या:
हाम्रो आँखालाई मनपर्ने रंग, कानलाई मनपर्ने स्वर, जिब्रोलाई मनपर्ने स्वाद—यी सबै इन्द्रियहरूमा राग वा द्वेष विकसित हुन्छ। तर, जो व्यक्ति आत्मसाक्षात्कार चाहन्छ, उसले यस्ता राग-द्वेषको नियन्त्रण गर्नुपर्छ। किनभने रागले मोहतिर तान्छ, र द्वेषले घृणा र द्वन्द्वतिर। यी दुबैले मानिसको विवेक र धर्ममार्गमा बाधा पुर्याउँछन्।
श्लोक ३५
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥
भावार्थः
दोषयुक्त भए तापनि आफ्नै धर्म (कर्तव्य) पालन गर्नु उत्तम हो। अरूको धर्म (कर्तव्य) सफलतापूर्वक गरे तापनि, त्योभन्दा आफ्नो धर्म नै राम्रो हो। आफ्नै धर्ममा मृत्यु भए पनि कल्याण हुन्छ; अरूको धर्म त भय उत्पन्न गर्ने हुन्छ।
व्याख्या:
यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शिक्षाहरू दिनुभएको छ। जो व्यक्ति आफ्नो क्षमताअनुसार कर्म गर्छ—त्यो कर्म अलिक अपूर्ण, कमजोर भए पनि त्यो नै उत्तम हो। किनभने परधर्ममा, अर्थात् अरूको मार्गमा हिंड्दा, आत्मग्लानि, भय र भ्रम पैदा हुन्छ। यो श्लोक खासगरी आजका युवाहरूलाई मार्गदर्शन गर्ने शाश्वत नीति हो—आफ्नो पहिचान र कर्मक्षेत्रमै टिक्नू, सच्चा आत्मविकासको मार्ग हो।
युवाहरूका लागि सन्देश (नैतिक शिक्षा):
-
आफ्नो स्वभाव चिन्नुहोस् – तपाईंको रुचि, गुण, र प्रतिभा के हो? समाजको दबाब वा अरूको सफलता देखेर आफ्नो मार्ग नबदल्नुहोस्।
-
इन्द्रियहरूको नियन्त्रण सिक्नुहोस् – मोबाइल, इन्टरनेट, माया, क्रोध, लालच आदिको नियन्त्रण नगरी आत्मविकास सम्भव छैन।
-
कर्ममै ध्यान दिनुहोस् – आफ्नो कर्तव्यबाट भाग्नु होइन, त्यसमा नै समर्पित हुनुहोस्। कर्मयोग नै युवाको सही मार्ग हो।
-
तुलना नगरौं – अरूको जीवन र कामसँग तुलना गर्दै हिँड्दा आत्मबल घट्छ। आफ्नो नै कर्ममा प्रगति गर्नु सर्वोत्तम हो।
-
डर नमान्नुहोस् – आफ्नै धर्ममा मृत्यु भए पनि त्यो पवित्र हुन्छ। त्यसैले जोसका साथ कर्म गर्नुहोस्, परिणामको चिन्ता नगर्नुहोस्।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.