श्रीमद्भगवद्गीता मानव जीवनका जटिल समस्याहरूको दिव्य समाधान हो। कर्मयोगको शिक्षाद्वारा अर्जुनलाई यथार्थ धर्म र कर्तव्यबोध गराइरहेका भगवान् श्रीकृष्णले जब आत्मज्ञान, कर्तव्यकर्म, र निःस्वार्थ भावको मर्म स्पष्ट पार्न थाल्नुहुन्छ, त्यही क्रममा अर्जुनको हृदयमा एउटा गहिरो प्रश्न जन्मिन्छ—जब मानिस सत्य, धर्म र सदाचार बुझ्दछ, तब पनि ऊ कसरी बारम्बार पापकर्मतर्फ आकर्षित हुन्छ?
यही मानवमनोविज्ञानको रहस्य उद्घाटन गर्न श्लोक ३६ देखि ३८ सम्मको संवाद अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। यी श्लोकहरू केवल दार्शनिक वा धार्मिक दृष्टिकोणबाट होइन, व्यावहारिक जीवन र मनोवैज्ञानिक गहिराइ बाट पनि विश्लेषण गर्न योग्य छन्। अर्जुनको प्रश्न हामी सबै युवाहरूको, आम मानिसहरूको साझा प्रश्न हो—किन हामी कहिलेकाहीं आफ्नै इच्छाविरुद्ध पनि गलत कार्यहरू गर्छौं?
भगवान् श्रीकृष्णले यसका उत्तरमा वासना (काम), क्रोध र रजोगुणलाई आत्मज्ञानका शत्रुको रूपमा चिनाउँछन्। उहाँले ज्ञानको प्रकाशलाई ढाक्ने तत्वहरूबारे उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहुन्छ, जसले हाम्रो विवेक, धैर्य र आत्मसंयमलाई ओझेलमा पार्दछ।
यी श्लोकहरूले आत्म-नियन्त्रण, शुद्ध जीवनशैली, र आध्यात्मिक अभ्यास कति आवश्यक छन् भन्ने कुरामा सशक्त सन्देश दिन्छन्। विशेषतः युवापुस्ताको लागि, जो वासनाको आँधीबेहरीमा तैरिरहेका छन्, यी श्लोकहरू एकदमै गहिरो मार्गदर्शनका स्रोत हुन्।
यी तीन श्लोकको अध्ययन केवल ग्रन्थार्थ बुझ्न नभई, जीवनलाई बुझ्न, आत्मशत्रुलाई चिन्न, र आत्मोन्नतिको यात्रा प्रारम्भ गर्न अपरिहार्य छ।
श्लोक ३६
अर्जुन उवाच —
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥३.३६॥
भावार्थ :
अर्जुनले भने – हे वृष्णिवंशी (कृष्ण)! मानिस आफ्नै इच्छाविरुद्ध भए पनि पाप कर्म गर्न कसको प्रेरणाले बाध्य हुन्छ? मानौँ कसैले बलपूर्वक उसलाई त्यस्तो कर्म गर्न लगाइरहेको हुन्छ।
व्याख्या :
यहाँ अर्जुनको जिज्ञासा अत्यन्त मानव-केंद्रित छ। उसले देख्छ कि कतिपय मानिसहरू राम्रा कुरा बुझ्दछन्, तर फेरि पनि नराम्रो कर्म गर्दछन्। यस्तो अवस्था कसरी हुन्छ? यो प्रश्नले वास्तवमा हाम्रो समाजका धेरै युवाको मनस्थितिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ – जब उनीहरू चाहँदाचाहँदै पनि क्रोध, लोभ, यौन विकार, अशान्ति आदिमा फस्छन्।
श्लोक ३७
श्रीभगवानुवाच —
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥३.३७॥
भावार्थ :
श्रीभगवानले भने – यो काम (वासना) र क्रोध हो, जो रजोगुणबाट उत्पन्न हुन्छ। यो अत्यन्त तृष्णालु र अत्यन्त पापी हो; यसलाई नै तिमी यहाँको (आत्माको) शत्रु जान।
व्याख्या :
भगवान् कृष्ण स्पष्ट रूपमा बताउँछन् कि मानिसको वास्तविक शत्रु बाहिरी होइन, उसकै भित्रको काम र त्यसको विफलताबाट उत्पन्न क्रोध हो। रजोगुणबाट उत्पन्न यो विकृति अत्यन्त भूख (महाशनः) जस्तै हो, जुन कहिल्यै तृप्त हुँदैन।
काम जब नियन्त्रणबाहिर जान्छ, तब त्यसले विवेक हराउँछ, अनि क्रोध जन्मिन्छ। क्रोधले चेतनालाई जलाउँछ र पाप तर्फ डोराउँछ।
श्लोक ३८
**धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥३.३८॥
भावार्थ :
जसरी आगो धुवाँले, ऐना मैलाले, र भ्रूण (गर्भमा भएको जीव) श्लेष्मादि लेपले ढाकिन्छ, त्यसैगरी यो (ज्ञान) पनि वासना (काम) द्वारा आच्छादित हुन्छ।
व्याख्या :
भगवानले उदाहरणमार्फत बुझाउनुहुन्छ कि आत्मज्ञान स्पष्ट छ तर वासना रूपी पर्दाले ढाकिएको हुन्छ।
-
जस्तै आगो धुवाँले ढाकिन्छ,
-
ऐना मैलाले अस्पष्ट हुन्छ,
-
गर्भमा रहेको जीव शरीरको झिल्लीले घेरिन्छ –
त्यस्तै हाम्रो चेतना पनि काम-विकार द्वारा आवृत छ। जबसम्म यसलाई हटाइँदैन, आत्मिक जीवन सम्भव छैन।
युवालाई सन्देश :
१. आफ्नो साँचो शत्रु चिन्नुहोस् – तपाईंको शत्रु कोही बाहिरी व्यक्ति होइन। यो तपाईं भित्रैको वासना र क्रोध हो जसले तपाईंलाई मार्गभ्रष्ट गरिरहेको हुन्छ।
-
रजोगुणबाट मुक्त हुने अभ्यास गर्नुहोस् – निरन्तर स्पर्धा, इन्द्रिय-सुख र लोभले मानिस रजोगुणी हुन्छ। साधना, सेवा, र सात्त्विक जीवनशैलीले तपाईंलाई रक्षा गर्न सक्छ।
-
क्रोधलाई चिनेर नियन्त्रण गर्नुहोस् – क्रोध धेरैजसो वासना पूर्ति नहुँदा आउँछ। यसको स्रोत बुझ्नुस् र शान्त चित्तमा निर्णय लिन सिक्नुस्।
-
ज्ञानको आइना सफा राख्नुस् – ध्यान, साधु-सङ्ग, शास्त्र-अध्ययनले तपाईंको चेतनालाई शुद्ध राख्छ। यो नै आत्म-साक्षात्कारको बाटो हो।
-
संयम नै शक्ति हो – यौवनमा वासनाको आकर्षण स्वाभाविक हो, तर संयमित मनले नै भविष्य बनाउँछ।
जय श्रीराधाकृष्ण! जय सनातन धर्म ! जय सनातन राष्ट्र नेपाल !
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.