भूमिका

मानव जीवनको मूल उद्देश्य आत्मसाक्षात्कार हो—आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्ध बुझ्नु र कर्तव्यपथमा स्थित रहनु। तर यस महान् यात्रामा सबैभन्दा ठूलो बाधा हाम्रो भित्रै लुकेको शत्रु — काम (वासना) हो, जसले विवेकलाई ढाकेर, मन र इन्द्रियलाई गुलाम बनाउँछ।

श्रीमद्भगवद्गीता, जसलाई वेदको सार भनिन्छ, त्यसको तेस्रो अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले कर्मयोगको उपदेश दिँदै अर्जुनलाई बताउनुहुन्छ कि पापतर्फ मानिसको आकर्षणको मूल कारण उसको अविवेकी इच्छा हो।

श्लोक ३९ देखि ४१ सम्ममा भगवान्ले काम (वासना) को चरित्र, प्रभाव, र निवारणको स्पष्ट विवेचना गर्नुभएको छ। यी श्लोकहरू केवल दर्शन होइनन्, व्यवहारिक जीवनको मार्गदर्शक हुन्।

आजको युवा पिँढी टेक्नोलोजी, विज्ञापन, भोगवादी संस्कृति, र तात्कालिक सुखतिर यति आकृष्ट भएको छ कि उसको विवेक, नैतिकता र आत्मबोध नै धमिलिएको देखिन्छ। यस्तो समयमा गीता, विशेषतः यी श्लोकहरू, हाम्रो जीवनको ऐना बन्न सक्छन्।

कामनाले कसरी ज्ञानलाई ढाक्दछ? यसको वासस्थान किन इन्द्रिय, मन र बुद्धि हुन्? अनि समाधान के हो? — यी प्रश्नहरूको उत्तर श्रीकृष्णले अत्यन्त सूक्ष्म तरिकाले दिएका छन्।

यी श्लोकहरू केवल अर्जुनको मनोविज्ञानमा प्रकाश पार्ने होइनन्, यो आधुनिक मानवको अन्तरद्वन्द्वको चित्र पनि हुन्। त्यसैले यी श्लोकहरूको गहिरो अध्ययन र आत्मचिन्तन आजको सन्दर्भमा अत्यन्त सान्दर्भिक छ।

श्लोक ३.३९

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
कामरूपेण कौन्तेय दुर्निर्‍विण्णेन च वर्निणा॥३९॥

भावार्थ:

हे कौन्तेय! यो कामरूपी नित्य शत्रुले ज्ञानवान् व्यक्तिको ज्ञानलाई ढाकिदिन्छ। यो चाहना (वासना) अत्यन्त तृप्त नहुने छायाँजस्तो पर्दा हो।

व्याख्या:

वासना कहिल्यै सन्तुष्ट हुँदैन। जति पूरा गर्‍यो, उति बढ्छ। यसले ज्ञानवान् मानिसहरूलाई पनि भ्रममा पार्छ। भगवान् यहाँ भन्नुहुन्छ — यो काम सधैँ हाम्रो विरुद्धमा काम गर्छ, यसैले यसलाई “नित्य वैरी” भनिएको छ।
ज्ञान जब ढाकिन्छ, तब विवेक हराउँछ र मानिस पापतर्फ आकर्षित हुन्छ।

श्लोक ३.४०

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४०॥

भावार्थ:

काम (वासना) को वासस्थान इन्द्रियहरू, मन र बुद्धि हुन्। यी माध्यमबाट कामले आत्मधारी प्राणीलाई ज्ञान ढाकेर मोहमा पार्दछ।

व्याख्या:

भगवान् बताउँछन् कि वासनाको प्रभाव कहाँ-कहाँ हुन्छ:

• इन्द्रिय (आँखा, कान, नाक आदि): इच्छाको प्रारम्भ यिनैबाट हुन्छ।

• मन: यी इच्छाहरूको केन्द्र।

• बुद्धि: निर्णयको शक्ति।
  यी सबै वासनाले कब्जा गर्‍यो भने, मानिस सत्यको बाटोबाट विचलित हुन्छ।

श्लोक ३.४१

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१॥

भावार्थ:

त्यसैले, हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! तिमीले प्रारम्भमै इन्द्रियहरूलाई वशमा पारेर यस पापी कामनालाई नाश गर, जसले ज्ञान र विज्ञान दुवैलाई नष्ट गर्दछ।

व्याख्या:

भगवान् कृष्ण स्पष्ट निर्देशन दिनुहुन्छ —

• कामनाको मूल काट्न इन्द्रियहरूको नियन्त्रण आवश्यक छ।

• कामले ज्ञान (तत्व-बोध) मात्र होइन, विज्ञान (आत्मसाक्षात्कार) समेत नष्ट गर्छ।

• यो शत्रुलाई पहिले नै नष्ट नगरिएमा, यसले तिमीलाई बिस्तारै खाइहाल्छ।

युवाहरूका लागि सन्देश:

१. कामना नियन्त्रण सधैँ आरम्भमा नै गर

जुनसुकै नकारात्मक प्रवृत्ति होस् — वासनाको सुरुवात सानो हुन्छ, तर यदि बेलैमा नियन्त्रण गरिएन भने, त्यो भीषण रूपमा बढ्छ। त्यसैले “आदौ” — सुरुवातमै नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

२. पाँच इन्द्रिय, मन र बुद्धिमाथि सजग निगरानी राख

युवाहरूको चञ्चल मन, दृश्य–श्रव्य माध्यमहरूमा रमाउने प्रवृत्ति, र तीव्र अभिलाषाले सजिलै ज्ञान र आत्मचेतनालाई ढाक्न सक्छ। तसर्थ, इन्द्रिय र मन–बुद्धिमाथि अनुशासन आवश्यक छ।

३. ज्ञान र विज्ञान – दुवैको रक्षा गर

ज्ञान भनेको पुस्तकमात्र होईन, अनुभवजन्य सत्य (विज्ञान) पनि हो। यदि वासनाले नियन्त्रण गर्‍यो भने न त ज्ञान बाँच्छ, न त जीवनको गहिरो अनुभूति।

४. तिमीभित्र शत्रु छैन भन्ने सोच नपार

तिमीले सोच्न सक्छौ — “म त निर्दोष छु, म कसरी पाप गर्छु?” तर यो श्लोक भन्छ — तिमीभित्रै यो कामरूपी शत्रु लुकेको छ। यो सधैं सक्रिय छ। तसर्थ, सजग भएर आत्मसंयमको अभ्यास गर।

५. समाधान छ — निराश हुनु पर्दैन

भगवान् स्वयं भन्नुहुन्छ — तिमी यसको सामना गर। कर्मयोग, अनुशासन, र भगवान्मा श्रद्धा राखेपछि, तिमीले यस महान् वैरीमाथि विजय पाउन सक्छौ।