श्रीमद्भगवद्गीताको चौथो अध्याय ‘ज्ञान–कर्म–सन्यास योग’ आत्म–ज्ञान, कर्मको गहिरो रहस्य, र ईश्वर–तत्त्वबारे महत्त्वपूर्ण सन्देश दिने अध्याय हो। यस अध्यायको सुरुवातमै भगवान् श्रीकृष्णले यो दिव्य ज्ञान (गीता) पहिले सूर्यदेव विवस्वानलाई उपदेश दिएको कुरा बताउँछन्। यस अभिव्यक्तिले अर्जुनको चित्तमा गहिरो जिज्ञासा जन्माउँछ—कसरी अहिले जन्मिएका कृष्णले अनादिकालमा जन्मिएका सूर्यदेवलाई यो ज्ञान दिन सके?

श्लोक ४ देखि ६ सम्मको संवादले श्रीकृष्णको दिव्य अवतारी स्वरूपलाई प्रकट गर्छ। अर्जुनको शंकामा प्रश्न मात्र होइन, मानव–बुद्धिको स्वाभाविक सीमितता पनि झल्किन्छ। यो संवादमार्फत कृष्णले ‘म जन्म नलिने, अविनाशी र सम्पूर्ण जगत्को स्वामी हुँ; तथापि आफ्नो इच्छाले म युग–युगमा प्रकट हुन्छु’ भन्ने सत्य उद्घाटित गर्छन्।

यी श्लोकहरू गीता दर्शनमा एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मोड हुन्, जसले पुनर्जन्म, ईश्वरको अवतारवाद, र समय–कालमा सत् धर्मको पुनःस्थापना गर्ने ईश्वरको योजनाको गहिरो सिद्धान्त स्थापित गर्छन्।

विशेषतः युवाहरूका लागि यी श्लोकहरू आत्म–पहिचान, शंका समाधान र कर्ममार्गमा अडिग रहन प्रेरणा दिने आधारस्तम्भ हुन्। जसरी कृष्णले आत्म–मायाद्वारा संसारमा प्रकट भएर धर्म स्थापना गर्छन्, त्यसरी नै हरेक जागरुक युवा पनि आफ्नो जीवनलाई समाज–सेवा र धर्ममूलक कर्ममा समर्पित गर्न सक्दछ।

यस प्रकार, श्लोक ४–६ न केवल अर्जुनका प्रश्नको उत्तर हुन्, तर सम्पूर्ण मानवताका लागि दिव्य ज्ञानको द्वार खोल्ने सूत्र पनि हुन्।

श्लोक ४:

अर्जुन उवाच —
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४।

भावार्थ:

अर्जुनले भने— हे कृष्ण! तपाईंको जन्म त हालै भएको हो, र विवस्वान (सूर्यदेव)को जन्म त प्राचीन हो। त्यसैले तपाईंले आदिकालमै उनलाई यो योग बताउनुभयो भनेर म कसरी विश्वास गर्न सक्छु?

व्याख्या:

यो श्लोकमा अर्जुनले श्रीकृष्णको दिव्य स्वरूपप्रति शंका गरेका छन्। उनले देखेका कृष्ण त एक सामान्य मानवका रूपमा जन्म लिएका, बाल्यकाल बिताएका व्यक्ति हुन्, भने विवस्वान त अत्यन्त प्राचीन देवता हुन्। यस्तो अवस्थामा कृष्णले कसरी उनलाई योग उपदेश दिए? यहाँ अर्जुनको शंका प्रतीकात्मक हो— मानवबुद्धिले नबुझ्न सक्ने परम तत्वप्रति शंका गर्नु स्वाभाविक हो।

श्लोक ५:

श्रीभगवानुवाच —
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥५॥

भावार्थ:

भगवान् श्रीकृष्णले भने— हे अर्जुन! तिमी र म दुबैका धेरै जन्म भइसकेका छन्। तर ती सबै जन्महरू मलाई स्मरण छन्, तिमीलाई छैनन्, हे शत्रुहन्ता!

व्याख्या:

कृष्ण यहाँ आफ्नो अवतारी स्वरूप प्रकट गरिरहेका छन्। उनी बताउँछन् कि उनी अद्वितीय आत्मा हुन्, जो प्रत्येक युगमा अवतार लिन्छन्। उनी सर्वज्ञ (सबै कुरा जान्ने) हुन्, जबकि अर्जुन जस्तै सामान्य प्राणीहरू आफ्नो विगतका जन्महरू बिर्सन्छन्। यस श्लोकले पुनर्जन्म र अवतारवादको गहिरो सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दछ।

श्लोक ६:

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
**प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥६॥

भावार्थ:

यद्यपि म अजन्मा हुँ, अविनाशी आत्मा हुँ, र सम्पूर्ण प्राणिहरूको स्वामी हुँ; तापनि म आफ्नो प्रकृतिमा स्थित भएर, आत्म–मायाद्वारा अवतरित हुन्छु।

व्याख्या:

भगवान् कृष्ण यहाँ स्पष्ट रुपमा भन्छन् कि उनी सामान्य व्यक्तिजस्तो जन्म लिँदैनन्। उनी ‘अजो’ (जन्म रहित), ‘अव्ययात्मा’ (नष्ट नहुने), र ‘ईश्वर’ (सबै प्राणिहरूका स्वामी) हुन्। उनी आफ्नो इच्छाले, मायिक रूपमा, मानव स्वरूप लिएर संसारमा प्रकट हुन्छन्—जसलाई ‘अवतार’ भनिन्छ।

युवाहरूका लागि सन्देश:

आत्म–पहिचान र लक्ष्य
– यी श्लोकहरूले सिकाउँछ कि हामी सबैमा एक अविनाशी आत्मा छ। हामी केवल शरीर होइनौं; हाम्रो चेतना अमर छ। युवाले आफूलाई केवल भौतिक उपलब्धिमा होइन, आत्मिक उन्नतिमा पनि केन्द्रित गर्नुपर्छ।

विश्वास र बौद्धिक शंका
– अर्जुनले पनि भगवान्‌सँग शंका गरे, प्रश्न गरे। त्यसैले बौद्धिक शंका गर्नु पाप होइन, तर उत्तर खोज्ने उत्साह हुनु आवश्यक छ। युवाहरूले गहिरो कुराको खोजी गर्न सिक्नुपर्छ।

कर्म–योगको मार्ग
– कृष्णले आफू अविनाशी भएर पनि कार्य (कर्म) गर्दै आएको कुरा बताए। त्यसैले युवाले कर्मबाट भाग्नु हुँदैन, बरु आफ्नो कर्मलाई धर्मसँग जोडेर समाज र आत्मा दुवैको उन्नति गर्नुपर्छ।

अवतार र परिवर्तन
– हरेक युगमा नयाँ आवश्यकताअनुसार परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। श्रीकृष्णले परिवर्तन ल्याउन आफ्नो रूप फेरिरहन्छन्। युवाले पनि समाजको सकारात्मक रूपान्तरणका लागि समयअनुसार आवाज उठाउनु र क्रियाशील रहनु आवश्यक छ।