समाज जब नैतिक अधोगतितर्फ अघि बढ्छ, जब सत्य, कर्तव्य, सेवा र समता जस्ता मूल्यहरू ओझेलमा पर्दै जान्छन् र यसको सट्टा स्वार्थ, अहंकार, अत्याचार र अधर्मले जरा गाड्दै जान्छ, त्यस्ता संक्रमणकालीन घडीमा मानव सभ्यतालाई दिशा दिनु भगवानको अनिवार्य लीला बन्न जान्छ। यस्तै महान् सत्यलाई उद्घोष गर्दै श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीताको चौथो अध्यायको सातौँ श्लोकमा घोषणा गर्नुहुन्छ — “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत…”।

यो श्लोक केवल धार्मिक उपदेश होइन, यो एक युग–बोधक चेतनाको उद्घोष हो, जसले मानव जीवनमा धर्म–अधर्मको सन्तुलनका लागि भगवान स्वयंको सक्रिय भूमिका उजागर गर्दछ। श्रीकृष्णले यहाँ अवतारको उद्देश्य, काल सापेक्ष धर्मसंस्थापन, र आध्यात्मिक हस्तक्षेपको आवश्यकता प्रतिपादन गर्नु भएको छ।

आजको सन्दर्भमा हेर्दा, जब विश्व विविध संकटहरूबाट गुज्रिरहेको छ — युद्ध, भ्रष्टाचार, नैतिक पतन, नशा, आत्महत्या, बेरोजगारी, मानसिक तनाव — यस्ता समस्याको केन्द्रमा विशेष गरी युवा पुस्ता नै प्रभावित हुँदै गएको छ। यस्ता परिस्थितिमा गीता–शास्त्रको यो श्लोक युवाहरूका लागि केवल धार्मिक सन्देश होइन, एक क्रान्तिकारी जीवन–निर्देशन बन्न सक्छ।

यस श्लोकको भावार्थ, गूढ व्याख्या र यसको गहिरो सन्देशलाई आत्मसात् गरेर आजको युवा वर्ग आफैंमा सजग, उत्तरदायी र धर्मप्रवण व्यक्तित्व निर्माण गर्न सक्छ। यो श्लोकले युवाहरूलाई आत्म–जागरण, कर्तव्य–बोध, र समाज रूपान्तरणतर्फ अघि बढ्न आह्वान गर्दछ। अतः यस श्लोकलाई केवल स्मरण गर्ने होइन, आचरणमा उतार्ने बेला यही हो।

यो श्लोक नसुनेका शायद नै कोही होलान् । आजभन्दा झन्डै ३७ वर्ष पहिले सन् १९८८ अक्टोबर २ तारिखदेखि भारतीय दूरदर्शन (टेलिविजन)मा प्रशारण शुरु भएको महाभारत सिरियल विश्वभरका मानिसहरुले हेर्ने अवसर पाएका थिए । यसले गर्दा पनि श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय ४ को श्लोक ७ सबैको मुखमा गीतकै रुपमा झुन्डिएको छ । यद्यपि यसलाई मनोरञ्जनका रुपमा मात्रै लिनु तर जीवनमा स्थान नदिनु छुट्टै पाटो हो । आज त्यही श्लोकको व्याख्या गरिएको छ ।

श्लोकः ४.७

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्।।

---

शब्दार्थ / पद–पद व्याख्या

• यदा यदा — जब जब

• हि — निश्चय नै

• धर्मस्य — धर्मको (सत्य, नीति, कर्तव्य, सदाचारको)

• ग्लानिः — ह्रास, पतन, क्षय

• भवति — हुन्छ, घटित हुन्छ

• भारत — हे भारतवंशी अर्जुन!

• अभ्युत्थानम् — उदय, प्रबलता

• अधर्मस्य — अधर्मको (अन्याय, अत्याचार, स्वार्थ, पापको)

• तदा — त्यस बेला

• आत्मानं — आफ्नै स्वरूपलाई

• सृजामि — सिर्जना गर्छु, प्रकट गर्छु

• अहम् — म

सरल भावार्थ

“हे भारत (अर्जुन)! जब–जब संसारमा धर्मको ह्रास हुन्छ र अधर्मको वृद्धि हुन्छ, तब–तब म आफ्नै रूपमा प्रकट हुन्छु।”

१. धर्मको ग्लानि भन्नाले के बुझिन्छ?

यहाँ ‘धर्म’ भन्नाले कुनै जाति वा सम्प्रदाय–विशेषको धर्म होइन, बरु सर्वभौमिक नैतिक मूल्यहरू — जस्तै सत्य, करूणा, सेवा, अहिंसा, संयम, कर्तव्य, उदारता, आदि।
जब मानिस आफ्नो कर्तव्यबाट विमुख हुन्छ, जब लोभ, मोह, घृणा, भ्रष्टाचार, अन्याय आदिको प्रभुत्व हुन्छ — तब ‘धर्मको ग्लानि’ हुन्छ।

२. अधर्मको अभ्युत्थान भन्नाले के बुझिन्छ?

जब समाजमा पाप, अत्याचार, दुराचार, अन्याय, हिंसा, स्वार्थ, भ्रष्टाचार, कपट जस्ता प्रवृत्तिहरू फल्नफूल्न थाल्छन्, त्यसलाई ‘अधर्मको अभ्युत्थान’ भनिन्छ।

३. भगवानले के गर्छन्?

यस्ता बेलामा भगवान श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ—“म आफैं कुनै न कुनै रूपमा (मानव, देवता, अवतारी पुरुष, वा चेतनाको रूप) प्रकट हुन्छु, र धर्मको पुनः स्थापना गर्दछु।”
उहाँको आविर्भाव सधैं मानव–हितका लागि हुन्छ — न कि व्यक्तिगत स्वार्थका लागि।

४. ‘सृजामि आत्मानं’ – म आफूलाई सिर्जना गर्छु

भगवान स्वयं आफ्नै इच्छा र लीला अनुसार, कुनै विशेष उद्देश्यका लागि यो संसारमा अवतरित हुन्छन्।
उहाँ प्रकृतिको बन्धनमा बाँधिएर होइन, स्वेच्छाले, स्वतन्त्र रूपमा, आत्मज्ञान, प्रेम, न्याय र धर्मका प्रतिनिधि भएर आउनुहुन्छ।

दार्शनिक संकेत

• यो श्लोकले अवतारवाद (Incarnation) लाई स्वीकार्छ।

• भगवान कुनै काल्पनिक धारणा होइनन्, बरु जब समाज सख्त अन्धकारमा डुब्छ, तब चेतनाको उज्यालो भएर भगवानको शक्ति कुनै न कुनै रूपमा अवतार लिन्छ।

• प्रत्येक युगमा परिस्थितिको अनुरूप अवतार हुन्छ — राम, कृष्ण, बुद्ध, महावीर, नानक, वा साधारण मानिसमार्फत पनि।

आजका युवाहरूका लागि शिक्षा / सन्देश

१. धर्मको रक्षक बन

तिमीहरू युवाहरू ‘धर्म’ (न्याय, प्रेम, सत्य) का प्रतिनिधि बन। समाजमा जब बेइमानी, अन्याय, भ्रष्टाचार फैलन्छ, तिमीहरू ‘अवतार रूपी चेतना’ भएर उठ्नुपर्छ।

२. निडर भएर कर्म गर

श्रीकृष्णले यो श्लोकमा बताउनुभएको छ कि जब अधर्म फैलन्छ, तब म हस्तक्षेप गर्छु। त्यसै गरी, तिमी पनि जब अन्याय देख्छौ — मौन नबस, बोलेर, लेखेर वा कर्म गरेर हस्तक्षेप गर।

३. आफ्नो जीवनलाई भगवानको प्रतिनिधि बनाउ

अहिलेको युगमा भगवान कुनै चमत्कारी रूपमा होइन, ज्ञान, विवेक, सेवाभाव, वा नैतिक नेतृत्वको रूप मा प्रकट हुन्छन्। तिमी पनि त्यो माध्यम बन्न सक्छौ।