आजको विश्व तीव्र गतिमा बदलिँदैछ। प्रविधिको विकास, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीले आजका युवाहरूलाई बाह्य उपलब्धिहरूको पछि लाग्न प्रेरित गरिरहेको छ। तर यिनै उपलब्धिहरूको बीचमा आत्म-चिन्तन, आध्यात्मिक खोज र जीवनको अन्तिम सत्यप्रति आकर्षण हराउँदै गएको देखिन्छ। यस्तो संक्रमणकालमा श्रीमद्भगवद्गीताको सन्देश झन् सान्दर्भिक बन्न पुगेको छ।
गीता केवल युद्धभूमिमा अर्जुनलाई दिइएको उपदेश मात्र होइन, यो सम्पूर्ण मानवजातिका लागि जीवन दर्शन हो। यसका प्रत्येक श्लोकले आत्मा, कर्म, धर्म र मोक्षको गहिरो अर्थ उजागर गर्छ। विशेषतः अध्याय ४ को नवौं श्लोक — “जन्म कर्म च मे दिव्यम…” — ले युवाहरूमाझ जीवनको साँचो उद्देश्य र कर्मको दिव्य मार्गप्रति चेतना जगाउन सक्ने शक्तिशाली सन्देश दिन्छ।
यो श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना जन्म र कर्महरूलाई “दिव्य” भनी परिभाषित गर्नुहुँदै, तिनको तत्त्वबोध गर्ने व्यक्ति पुनर्जन्मको चक्रबाट मुक्त भई साक्षात् भगवत्सान्निध्यमा पुग्ने कुरा बताउनु भएको छ। आजका युवाले यदि यो सन्देशलाई मनन् गर्न सके, उनीहरू केवल सफल मात्र होइन, सार्थक जीवन जिउन सक्नेछन्।
यस श्लोकको गहिरो भाव र त्यसले वर्तमान युवापुस्तालाई दिने मार्गनिर्देशनमाथि आधारित यो लेख/व्याख्यान प्रस्तुत गरिंदैछ।
श्लोकः
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥
शाब्दिक अर्थः
-
जन्म = जन्म
-
कर्म = कर्महरू
-
च = र
-
मे = मेरा (भगवान्का)
-
दिव्यम् = दिव्य, अलौकिक
-
एवं = यसरी
-
यः वेत्ति तत्त्वतः = जो तत्त्वपूर्वक (साँचो रूपमा) जान्दछ
-
त्यक्त्वा देहं = शरीर त्याग गरेपछि
-
पुनर्जन्म न एति = फेरि जन्म लिँदैन
-
माम् एति = मलाई प्राप्त गर्छ
-
सः अर्जुन = त्यो अर्जुन
भावार्थ :
हे अर्जुन! जो मानिस मेरो जन्म र कर्मलाई दिव्य र अलौकिक भनेर तत्त्वपूर्वक बुझ्दछ, त्यो मानिस यो शरीर छाडेपछि पुनः जन्म लिँदैन, बरु मलाई प्राप्त गर्छ। अर्थात् ऊ मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
व्याख्या (दार्शनिक र आध्यात्मिक दृष्टिले):
यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई दिव्य रहस्य बताउँदै भन्नुभएको छ कि—
-
भगवान्को जन्म र कर्म सामान्य मानिसहरूझैं हुँदैन।
भगवान् साकार भए पनि उहाँको आविर्भाव सांसारिक कारणले होइन, ब्रह्मशक्तिका कारणले हुन्छ। उहाँका कर्महरू पनि मोह, वासना वा फलको आशामा होइन, लोककल्याणको निमित्त हुन्छ। -
जो व्यक्तिले भगवान्को यी दिव्य लीलाहरूलाई “तत्त्वतः” अर्थात् गहिरो ज्ञान र भक्तिपूर्वक बुझ्छ,
उसले जीवनको अन्त्यमा फेरि यो संसारमा जन्म लिनु पर्दैन। उसले पुनर्जन्मको चक्रबाट मुक्त भई भगवान्को सान्निध्यमा पुग्छ — अर्थात् मोक्ष प्राप्त गर्दछ। -
शुद्ध ज्ञान, श्रद्धा र समर्पण नै दिव्य ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम हुन्।
समसामयिक युवापुस्ताका लागि सन्देश:
१. आत्म-साक्षात्कारको खोजी गर्नुहोस्:
आजका युवाहरू प्रायः बाह्य सफलता, प्राविधिक सीप र प्रतिस्पर्धामा डुबेका छन्। तर, जीवनको गहिरो उद्देश्य के हो? म को हुँ? म किन जन्मिएको हुँ? यस्ता प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु पनि आवश्यक छ।
२. दिव्य कर्मको मार्गमा लाग्नुहोस्:
भगवान्को कर्म ‘दिव्य’ छ — यानि फलको आशा बिना, परमार्थको निमित्त। आजका युवाले पनि आफ्नो कर्मलाई सेवा, सत्य, र समर्पणको भावले सम्पन्न गरेमा त्यो कर्म पनि दिव्य बन्छ।
-
भगवान्को ज्ञानलाई आधुनिक शिक्षासँग जोड्नुहोस्:
गीता कुनै केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, त्यो जीवन व्यवस्थापनको अद्भुत शास्त्र हो। यसले तनाव व्यवस्थापन, कर्तव्यबोध र आत्मशान्तिको मार्ग देखाउँछ। -
‘माम् एति’ — अर्थात् लक्ष्य भगवान् हो:
अन्ततः हाम्रो लक्ष्य पैसाले भरिएको जीवन होइन, शान्त, अर्थपूर्ण र प्रभुसंग एकात्मक जीवन हो। त्यसका लागि गीता युवाहरूको सच्चा मार्गदर्शक बन्न सक्छ।
निष्कर्ष:
श्रीमद्भगवद्गीताको यो श्लोक युवाहरूलाई भन्छ —
“सत्यरूपमा भगवान्को दिव्यता बुझ र त्यसकै अनुरूप जीवन जिउ। तब तिमी यो संसारको पीडाबाट मुक्त भई प्रभुको सामीप्यमा पुग्नेछौ।”
युवा जागरूक बन, दिव्य कर्म गर — यही हो गीता सन्देश!
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.