चिकित्सा विज्ञान, पोषण, सरसफाइ, अनुवांशिक एवं वातावरणीय पक्ष तथा जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले पछिल्लो एक शताब्दीमा मानिसको औसत आयु दोब्बर भएको छ। तर, रोगरहित एवं स्वस्थ जीवन (हेल्थ स्पान) भने सोअनुसार बढेको छैन। बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित भनिएका उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मधुमेह, क्यान्सरजस्ता रोगहरू अहिले युवावस्थामै सामान्य भइसकेका छन्।
नेपालमा नसर्ने रोगको प्रभाव
सन २०१९ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा ७१ प्रतिशत मानिसको मृत्यु नसर्ने रोगका कारण भएको देखिन्छ। तीमध्ये—
🔹 ३०% मुटुजन्य रोगबाट
🔹 १०% दीर्घ श्वासप्रश्वास रोगबाट
🔹 ९% क्यान्सरबाट
🔹 ४% मधुमेहबाट
🔹 १३% अन्य नसर्ने रोगबाट
यी रोगहरू मुख्यतः स्वास्थ्य प्रतिकूल आहार, विहार, विचार, र आचार को परिणाम हुन्।
नसर्ने रोगको मुख्य कारण— अक्सिडेटिभ स्ट्रेस
संयुक्त राष्ट्रसंघले २०१८ मा सम्पन्न तेस्रो उच्चस्तरीय बैठकमा फाइभ वाई फाइभ मोडेल अघि सारेको थियो। यसअनुसार पाँच प्रमुख जोखिम तत्वहरू (धुम्रपान, मद्यपान, शारीरिक निष्क्रियता, अस्वस्थ खानपान, वायु प्रदूषण) ले पाँच प्रमुख रोगहरू (मुटु तथा रक्तनली रोग, दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग, मधुमेह, क्यान्सर, मानसिक रोग) निम्त्याउँछन्।
यी कारणहरूले शरीरभित्र अक्सिडेटिभ स्ट्रेस उत्पन्न गराउँछन्। अक्सिडेटिभ स्ट्रेस भन्नाले शरीरमा फ्रि रेडिकलहरूको असन्तुलन भन्ने बुझिन्छ। यी हानिकारक रसायनहरूले लिपिड, प्रोटिन, डिएनए तथा कोषिकाहरूलाई क्षति पुर्याउँछन्। यदि शरीरमा पर्याप्त एन्टिअक्सिडेन्ट नभएमा अक्सिडेटिभ स्ट्रेस बढेर नसर्ने रोग निम्त्याउँछ।
फ्री रेडिकल्सको असन्तुलन भनेको के हो?
शरीरमा भइरहने विभिन्न जैविक क्रियाकलाप (जस्तै: सास फेर्ने, खाना पचाउने, शारीरिक गतिविधि गर्ने) को क्रममा केही हानिकारक अणुहरू (फ्री रेडिकल्स) उत्पन्न हुन्छन्। यी अणुहरू अत्यधिक सक्रिय हुन्छन् र यदि नियन्त्रण नभएमा कोशिका तथा डीएनएलाई क्षति पुर्याएर विभिन्न रोग निम्त्याउन सक्छन्।
फ्री रेडिकल्सको असन्तुलन के हो?
शरीरमा एन्टिअक्सिडेन्ट नामक तत्व हुन्छन्, जसले फ्री रेडिकल्सलाई नियन्त्रण गर्छन्। जब शरीरमा फ्री रेडिकल्स अत्यधिक उत्पादन हुन्छ वा एन्टिअक्सिडेन्टको मात्रा कम हुन्छ, तब फ्री रेडिकल्सको असन्तुलन (Oxidative Stress) हुन्छ।
यो असन्तुलन हुँदा शरीरका कोशिकाहरूमा क्षति पुग्छ र दीर्घकालीन रूपमा विभिन्न नसर्ने रोगहरू जस्तै मुटुरोग, मधुमेह, क्यान्सर, अल्जाइमर्स, छालासम्बन्धी समस्या, तथा चाँडै बुढ्यौली हुने जस्ता समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्।
फ्री रेडिकल्स बढ्ने कारणहरू
✅ अस्वस्थकर खानपान (प्रशोधित खाना, धेरै चिनी, ट्रान्स फ्याट)
✅ धूम्रपान र मद्यपान
✅ वायु प्रदूषण
✅ अत्यधिक मानसिक तनाव
✅ अनिन्द्र (कम सुत्ने बानी)
✅ शारीरिक निष्क्रियता वा अत्यधिक व्यायाम
फ्री रेडिकल्सको असन्तुलन नियन्त्रण कसरी गर्ने?
✅ एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त आहार (फलफूल, सागसब्जी, नट्स, सम्पूर्ण अन्न)
✅ प्रशोधित खाना र अत्यधिक चिनी कम गर्ने
✅ पर्याप्त निद्रा लिने (६-८ घण्टा)
✅ तनाव व्यवस्थापन गर्न ध्यान वा योग गर्ने
✅ धूम्रपान र मद्यपान त्याग्ने
✅ शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने (नियमित व्यायाम गर्ने)
फ्रि रेडिकल र अक्सिडेटिभ स्ट्रेस
शरीरमा हुने जैविक क्रियाकलापको क्रममा अक्सिजन तथा नाइट्रोजन फ्रि रेडिकलहरू उत्पन्न हुन्छन्। यी फ्रि रेडिकलहरूको नियन्त्रणका लागि शरीरमै एन्टिअक्सिडेन्ट डिफेन्स प्रणाली हुन्छ।
एन्टिअक्सिडेन्टहरू दुई प्रकारका हुन्छन्—
- इन्जाइमेटिक एन्टिअक्सिडेन्ट → काटालेज, सुपरअक्साइड डिसम्युटेज, ग्लुटाथियोन पेरोक्सिडेज
- नन्-इन्जाइमेटिक एन्टिअक्सिडेन्ट → भिटामिन A, C, E, मेलाटोनिन, ग्लुटाथियोन
यदि फ्रि रेडिकलको मात्रा अत्यधिक भएमा शरीरमा अक्सिडेटिभ स्ट्रेस उत्पन्न हुन्छ। यसका कारण—
🔸 चयापचयसम्बन्धी तथा दीर्घ रोगहरू उत्पन्न हुन्छन्।
🔸 शरीरका कोषिकाहरू नष्ट हुन्छन्, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बन्छ।
🔸 मुटुरोग, मधुमेह, क्यान्सर, मस्तिष्कसम्बन्धी समस्या, र अन्य नसर्ने रोगहरू बढ्छन्।
अक्सिडेटिभ स्ट्रेस निम्त्याउने कारणहरू
🔹 धुम्रपान र मद्यपान
🔹 प्रदूषण (वायु, पानी, हेभी मेटल, कीटनाशक विषादी)
🔹 जङ्क फूड, प्रशोधित खाना, अत्यधिक चिनी
🔹 शारीरिक निष्क्रियता वा अत्यधिक व्यायाम
🔹 मानसिक तनाव
🔹 ट्रान्स फ्याटयुक्त खाना (पुन: तताइएको तेल, सूर्यफूल, भटमास र मकैको तेल)
नसर्ने रोगको रोकथाम कसरी गर्ने?
नसर्ने रोग औषधि सेवन गरेर मात्र ठीक हुँदैन, जीवनशैली परिवर्तन अनिवार्य छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि स्वस्थ जीवनशैली अपनाएमा—
✔ ८०% मधुमेह,
✔ ८०% मुटुरोग,
✔ ४०% क्यान्सर रोकथाम गर्न सकिन्छ।
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि अपनाउनु पर्ने उपायहरू
✅ सन्तुलित आहार:
✔ सम्पूर्ण अन्न (होल ग्रेन) तथा मिलेट (कोदो, जौ) को सेवन
✔ सागपात, फलफूल, अंकुरित अन्न तथा नट्सको प्रयोग
✔ ओमेगा ३ युक्त माछा (चिसो र बहने पानीमा पाइने)
✔ प्रशोधित खाना तथा अत्यधिक चिनीको परहेज
✅ शारीरिक सक्रियता:
✔ दैनिक योग, ध्यान तथा मध्यम गतिको व्यायाम
✔ घर तथा कार्यालयमा सानो-सानो शारीरिक गतिविधि बढाउने प्रयास
✅ मानसिक स्वास्थ्य सुधार:
✔ तनाव व्यवस्थापन गर्न ध्यान तथा सकारात्मक सोच अपनाउने
✔ पर्याप्त निद्रा लिने (६–८ घण्टा)
✅ हानिकारक बानी त्याग्ने:
✔ धुम्रपान, मद्यपान, अस्वस्थकर चिल्लो तथा प्रशोधित खाना छोड्ने
✔ वातावरणीय प्रदूषणबाट जोगिने
निष्कर्ष
नसर्ने रोगहरू औषधिजन्य भन्दा पनि जीवनशैलीजन्य रोगहरू हुन्। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले देखाएको अक्सिडेटिभ स्ट्रेस को अवधारणा आयुर्वेदको “आम” तथा प्राकृतिक चिकित्साको “विजातीय पदार्थ” सँग मेल खान्छ।
यसकारण, नसर्ने रोगलाई रोकथाम तथा नियन्त्रण गर्न अक्सिडेटिभ स्ट्रेसलाई कम गर्ने उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ। चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी, बिरामी तथा आम नागरिकले यसबारे सचेत भएर स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु अहिलेको आवश्यकता हो।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.