आजको युगमा सुखको खोजी बाह्य भौतिक उपलब्धिमा केन्द्रित हुँदै गएको छ। तर साँचो सुख न सम्पत्तिमा छ, न सम्बन्धमा, न त पद वा प्रतिष्ठामा नै। साँचो सुखको मूल स्रोत छ– चिदानन्दमा, अर्थात् शुद्ध चैतन्य र आनन्द स्वरुप आत्मबोधमा। यही बोधले मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध पार्दछ, जसबाट जन्मन्छ सच्चा सुख।

त्यो प्रसन्नचित्त अवस्था, जसको प्राप्तिपछि पुनः क्षयीकरण हुँदैन र जो सदा एकरूप, स्थिर रहन्छ — त्यही नै सच्चा सुख हो। कामासक्त पुरुष वा स्त्रीले एकछिनको सम्भोगमै सच्चा सुख देख्ने भ्रम पाल्छन्, तर त्यो त क्षणिक अनुभूति मात्र हो। सम्भोग भइरहँदा मात्र सुखको आभास हुन्छ, त्यसपछि त्यो अनुभव क्रमशः लोप हुँदै जान्छ।

यसरी क्षय हुने, परिवर्तनशील कुनै पनि अनुभूतिलाई ‘सत्य सुख’ भनिन सक्दैन। सच्चा सुख बाह्य विषय-वस्तु वा इन्द्रियजन्य अनुभवबाट होइन, आत्मभित्रै — आफ्नै चिदानन्दस्वरूपमा स्थित भएर प्राप्त हुन्छ।

कर्मको आयाम र चेतनाको निकष

मानवले गर्ने प्रत्येक निर्णय, चयन वा प्रतिक्रिया कर्मका विभिन्न आयाम हुन्। यिनलाई शास्त्रले ऋणात्मक (पापकर्म) र धनात्मक (पुण्यकर्म) मा विभाजन गरेको छ। ऋणात्मक कर्म लोभ, मोह, ईर्ष्या, द्वेष र अहंकारबाट प्रेरित हुन्छन् भने धनात्मक कर्म सेवा, सत्य, प्रेम, करुणा र त्यागबाट उत्पन्न हुन्छन्।

भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भनेका छन्–
“योगः कर्मसु कौशलम्” (गीता 2.50) – अर्थात् कर्ममा कौशल नै योग हो।
यो कौशल भनेको केवल दक्षता मात्र होइन, कर्मको शुद्धता, उद्देश्यको पवित्रता, र परिणामको समत्वबोध हो।

शुद्धता : मन, वचन र कर्मको समन्वय

यदि मन अशान्त छ भने वचन कठोर हुन्छ, कर्म दिशाहीन हुन्छ। शास्त्रले यसलाई त्रिविध तपको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ:

-मनको तप: प्रसन्नता, क्षमा, सौम्यता

-वचनको तप: प्रिय, सत्य, हितकर बोलाइ

-शरीरको तप: सेवा, सत्कर्म, संयम

यी त्रिवेणी तप बिना व्यक्ति सच्चा सुख प्राप्त गर्न सक्दैन। ऋषि मुनिहरूले यो मार्गको साधना हजारौं वर्षदेखि गर्दै आएका छन्। सत्य मार्गमा टिक्न कठिन छ, तर त्यो नै मुक्तिको एकमात्र द्वार हो।

सत्य : परिवर्तनरहित शाश्वत तत्व

गीताको श्लोकमा उल्लेख छ:
“नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः” (गीता 2.16)
– असत्यको अस्तित्व हुँदैन, सत्यको नाश हुँदैन।

सत्य परिवर्तन हुँदैन, समय र सन्दर्भले प्रभावित हुँदैन। सत्य त आत्मस्वरुप हो – शुद्ध चैतन्य, चिदानन्द। यस आत्मस्वरुपलाई चिन्नु नै विद्या हो, यसबाट विमुख हुनु अविद्या, जुन पापको मूल हो।

संसार : स्वार्थको छायाँ

आजको सामाजिक संरचना स्वार्थमा टेकेको छ। सम्बन्ध, मित्रता, सम्मान सबै स्वार्थका आधारमा बाँधिएको छ। स्वार्थ पूर्ति नहुने बित्तिकै सम्बन्ध विसर्जन हुन्छ। यही कारणले आजका मानिसहरू पीडित, चिन्तित र निराश छन्।

मानव जन्मको उद्देश्य आत्मा–परमात्मा सँगको सम्बन्धलाई अनुभूत गर्नु हो, न कि केवल सामाजिक पहिचान वा आर्थिक सन्तुलन हासिल गर्नु मात्र।

श्री हित प्रेमानन्द महाराजका शिक्षाले दिने सन्देश

महाराजजी स्पष्ट रूपमा भन्छन्– जीवात्माले अनन्त जन्ममा अनन्त पुण्य र पाप संचित गरेको छ। प्रारब्धभित्र केही अंश मात्र वर्तमान जन्ममा प्राप्त हुन्छ। यसैले जीवनमा कहिले राम्रो त कहिले नराम्रो भोगाइ आउँछ। तर सत्यज्ञानको अनुभूति हुँदा जीवनका सबै अनुभवहरुमा समता देखिन्छ।

ज्ञानीको लक्षण : समभाव र निर्भयता

ज्ञानी पुरुष सुखमा मातिन्न र दुःखमा घुलिन्न। उनी सम्पत्ति, सम्बन्ध, वा पदप्रति आश्रित हुँदैनन्। गीता 2.56 मा भनिएको छ:
“दुःखेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृहः…”
– जो दुःखमा विचलित हुँदैन, सुखमा आसक्त हुँदैन, त्यही ज्ञानी हो।

शुद्ध सुखको प्राप्ति : आत्मबोध र भक्ति

सच्चा सुख तब मात्र सम्भव हुन्छ जब मन, कर्म र वचन पूर्णतः शुद्ध हुन्छन्। यसका लागि केवल योग, तप, वा नैतिकता पर्याप्त हुँदैन; आवश्यक पर्छ भगवत्कृपा। श्रीकृष्णको अनुकम्पा बिना पूर्ण शुद्धता सम्भव छैन।

भगवद्गीताको सन्देश, उपनिषद्का मन्त्र, र सन्तमतका शिक्षाले एउटै कुरा भनिरहेका छन्:
“आत्मज्ञान बिना शान्ति छैन, शान्ति बिना सुख छैन, सुख बिना जीवनको सार छैन।”

अन्त्यमा:

यस आधुनिक भौतिक युगमा मानिस धेरै कुरा बटुल्न त सफल भएको छ, तर आफैँलाई चिन्न चुकेको छ। आत्मस्वरुपको बोध, चिदानन्दको अनुभूति, र श्रीकृष्णको कृपा नै सबैभन्दा स्थायी, सत्य र दिव्य सुख हो।
आज हामी सबैले आफूभित्र झुल्किएको सत्यज्ञानको झिल्को बुझ्ने प्रयत्न गर्नैपर्छ, जसले हामीलाई केवल सजग नागरिक नभई, शुद्ध कर्मयोगी र मुक्त प्राणी बनाउँछ।