श्रीमद्भगवद्गीता केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र होइन, यो जीवन सञ्चालनको दार्शनिक नक्सा हो। चौथो अध्याय — ज्ञान-कर्म-सन्न्यास योग — मा भगवान् श्रीकृष्णले कर्म, ज्ञान र सच्चा त्यागको यथार्थ स्वरूप उजागर गर्दै हुनुहुन्छ।
यस अध्यायको तेह्रौँ श्लोक (४.१३) मा प्रभु श्रीकृष्णले सामाजिक संरचना र व्यक्तिको स्वभाव अनुसार कर्तव्य निर्धारणको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। मानव समाजलाई व्यवस्थित राख्न भगवान्ले गुण (स्वभाव) र कर्म (आचरण) को आधारमा चार वर्णहरू सिर्जना गर्नुभएको उल्लेख गर्नुहुन्छ — तर त्यो सिर्जना गर्नुहुँदासमेत स्वयं ती कर्ममा बाँधिनु भएको छैन भन्ने गूढ सन्देश पनि दिनुहुन्छ।
यो श्लोक जातिगत अहंकार वा भेदभावको समर्थन होइन, बरु कर्म र योगका सिद्धान्तमा आधारित व्यक्तिगत कर्तव्यको मार्गदर्शन हो। आजको समाज, विशेष गरी युवापुस्ताले यस श्लोकलाई समसामयिक सन्दर्भमा बुझ्न सकेमा जातीय संकीर्णता हटाएर गुणाधारित आत्मविकास र कर्मशीलता को मार्गमा अग्रसर हुन सक्छ।
अध्याय ४, श्लोक १३
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥
शब्दार्थ / पदच्छेद:
-
चातुर्वर्ण्यम् — चार वर्ण (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र)
-
मया सृष्टम् — मैले सिर्जना गरेको
-
गुणकर्मविभागशः — गुण (स्वभाव) र कर्म (कार्य) को आधारमा विभाजन गरिएको
-
तस्य कर्तारम् अपि माम् — त्यसको कर्ता भए तापनि म
-
विद्धि अकर्तारम् अव्ययम् — मलाई अकर्ता (प्रभावित नभएको) र अविनाशी जान्
सरल अर्थ :
भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ —
“मैले गुण र कर्मको आधारमा चार वर्णहरूको सृष्टि गरेको हुँ। यद्यपि म यो व्यवस्था (सृष्टि)को कर्ता हुँ, तर मलाई अकर्ता र अव्ययी (अविनाशी) जान्।”
विस्तृत व्याख्या:
यो श्लोकमा श्रीकृष्णले मानव समाजमा कार्यहरूको स्वाभाविक विभाजनको सिद्धान्त दिनुहुन्छ। यो श्लोक कुनै जातिवादी सोच होइन, बरु मानव जीवनको आध्यात्मिक र सामाजिक व्यवस्थापनका लागि गुण (स्वभाव) र कर्म (कृयाकलाप) को आधारमा गरिएको एक वैज्ञानिक विधि हो।
चार वर्ण के हुन्?
-
ब्राह्मण — ज्ञान, शिक्षा, साधना, शान्ति, सच्चरित्रता भएका (शिक्षक, साधु, सन्त)
-
क्षत्रिय — शौर्य, नेतृत्व, सुरक्षा, शासन (सेनापति, नेता, प्रशासक)
-
वैश्य — वाणिज्य, कृषि, सम्पत्ति व्यवस्थापन (उद्यमी, किसान, व्यापारी)
-
शूद्र — सेवा कार्य, सहकार्य, श्रम (कुनै पनि सेवा र सहयोग दिने भूमिका)
यी वर्ग जन्मका आधारमा होइनन्, गुण र कर्मका आधारमा छन्।
आजका युवालाई सन्देश:
१. आफ्नो स्वभाव र कर्म चिन:
- गिता सन्देश दिन्छ — तपाईं कुन वर्णका हुनुहुन्छ भन्ने कुरो तपाईंको जन्म होइन, तपाईंको गुण (प्रवृत्ति) र कर्म (आचरण) ले निर्धारण गर्छ।
- यदि तपाईं ज्ञानप्रेमी, सत्यनिष्ठ र आत्मान्वेषणशील हुनुहुन्छ भने, तपाईं ब्राह्मण स्वभावका।
- यदि तपाईं नेतृत्व, सेवा, साहसशील हुनुहुन्छ भने — क्षत्रिय स्वभावका।
- व्यावसायिक सोच र सिर्जनात्मकता भएको मान्छे वैश्य स्वभावको।
- सहकार्य र सेवाभावमा रमाउने शूद्र स्वभावका।
२. जाति होइन, गुण ठूलो हो।
कुनै पनि युवाले यो बुझ्नुपर्छ — भगवानले जन्मको आधारमा विभाजन गर्नु भएको होइन। आत्मा न त ब्राह्मण हो, न त शूद्र — आत्मा त सनातन हो।
जाति आधारित घमण्ड, हेपाइ, वा द्वेष — सबै अज्ञानको उपज हो।
३. आफ्नो धर्म अनुरूप कर्म गर।
यदि तपाईं शिक्षक बन्नुहुन्छ भने ब्राह्मण धर्म अनुसार कर्म गर्नुहोस्। यदि राजनीतिमा हुनुहुन्छ भने क्षत्रिय धर्म अनुसार राष्ट्रसेवा गर्नुहोस्।
कर्ममा श्रेष्ठता ल्याउनुहोस्, कर्मबाट पहिचान बनाउनुहोस्।
४. भगवान स्वयं कर्ता भएर पनि अकर्ता हुनुहुन्छ।
श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ — म नै सृष्टिको नियन्ता हुँ, तर म त्यसमा आबद्ध छैन।
सन्देश: कर्म गर तर मोहवश नबाँधिएर, परिणाममा नअडिएर। जुनसुकै काम गर, भगवानको नाममा गर, अहंकार बिना गर।
निष्कर्ष :
“चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं…” भन्ने श्लोकले युवालाई चेतना दिन्छ कि तपाईं जन्मको शृङ्खलामा बाँधिनु हुँदैन। तपाईंको ज्ञान, समर्पण, चरित्र, र कर्म तपाईंको साँचो पहिचान हो।
तपाईं भगवान् श्रीकृष्णका कर्मयोगी सिपाही हो — त्यसैले आफ्नो स्वभाव अनुसार कर्म गर, सेवा गर, राष्ट्र र समाजको उत्थान गर — यही नै आजको गीता सन्देश हो।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.