सरकारले सोमबार सामाजिक सञ्जाल सन् २०२३ को सञ्चालनसम्बन्धी १५ बुँदे निर्देशनको पूर्ण पाठ जारी गरेको छ। यो महिनाको सुरुमा घोषणा गरिएको लोकप्रिय सामाजिक सञ्जाल टिकटकमा प्रतिबन्ध लगाइएपछि यस्तो भएको हो।

सरकारले गत कात्तिक १० गते निर्देशनको एक अंश जारी गरेको थियो। निर्देशनमा अन्य कुराहरुका साथै फेसबुक, एक्स (पहिले ट्विटर), टिकटक, युट्युबलगायतका सामाजिक सञ्जालहरुले आफ्नो सम्पर्क कार्यालय नेपालमा खोल्न अनिवार्य गरेको छ ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका अधिवक्ताहरूले प्रशासनिक उपायहरू मार्फत सामाजिक सञ्जाल विनियमित गर्ने सरकारको प्रयासको विरोध गर्छन् र त्यसका लागि संसदले बनाएको नयाँ कानून वा कानुनी ढाँचा आवश्यक रहेको दाबी गर्छन्। दोस्रो, तिनीहरूले भने कि नयाँ निर्देशनले इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन (ETA) को विरोधाभास गर्दछ जसमा आधारित भनिएको छ।

केही सामाजिक सञ्जाल कम्पनीले काठमाडौंमा कार्यालय खोलिसकेका छन्, तर कतिपयले भने त्यसो गर्न बाँकी छ । नेपालमा कम्पनीका प्रतिनिधिको अनुपस्थितिले अधिकारीहरूलाई आफ्ना प्रयोगकर्ताका सरोकारलाई सम्बोधन गर्न र प्लेटफर्मबाट आपत्तिजनक सामग्री हटाउन समेत गाह्रो भएको गुनासो बढ्दै गएको भन्दै सरकारले यो कदम चालेको बताएको छ।

पूर्वसञ्चार तथा सूचना प्रविधिमन्त्री गोकुल बाँस्कोटाले नै सामाजिक सञ्जाल नियमनका लागि चार वर्षअघि पहिलो पटक यस्तै संहिता र प्रावधान ल्याउने प्रयास गरेका थिए । उनको प्रयासले गम्भीर आलोचनाको सामना गर्नुपर्‍यो, तर अहिले समान प्रावधानको विरोध गर्नेहरूले यसलाई खुसीसाथ स्वागत र बचाउ गरेकोमा उनी खुसी छन्।

‘सरकारले राजस्व उठाउन सकोस् भनेर फेसबुक, एक्स, टिकटक र युट्युब जस्ता सामाजिक सञ्जाल नेपालमा दर्ता गर्नुपर्छ भन्ने मेरो प्रस्ताव थियो,’ बाँस्कोटाले भने।

नयाँ निर्देशनमा सरकारले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई निर्देशन लागू भएको तीन महिनाभित्र नेपालमा कार्यालय खोल्न वा फोकल पर्सन नियुक्त गर्न भनेको छ । सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले सूचना तथा सञ्चार प्रविधि मन्त्रालयमा दर्ता गराउनुपर्ने निर्देशन पनि जारी गरिएको छ । मन्त्रालयले नेपालमा दर्ता नभएका प्लेटफर्म बन्द गर्न सक्नेछ ।

निर्देशनमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूको लागि गर्न नहुने सूची समावेश छ।

निर्देशनमा कसैले पनि सामाजिक सञ्जालमा फेक आइडी बनाउन, त्यस्ता आइडीमार्फत सेयर वा कमेन्ट गर्न नहुने उल्लेख छ । त्यसैगरी, कुनै पनि लिङ्ग, समुदाय, जात, धर्म, पेसा वा कुनै विशेष समूहका व्यक्तिहरू विरुद्ध घृणा फैलाउने कुनै पाठ, अडियो, भिडियो वा तस्विर पोस्ट गर्नु हुँदैन।

वाक तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको वकालत गर्ने स्वतन्त्रता फोरमका अध्यक्ष तारानाथ दाहालले नयाँ निर्देशनको समग्र विषयवस्तु राम्रो भए पनि विद्युतीय कारोबार ऐनलाई आधार मान्नु गलत भएको बताए ।

नयाँ नियमले बाल श्रम, मानव बेचबिखन, बालविवाह, बहुविवाह लगायतका गलत क्रियाकलापलाई प्रवर्द्धन गर्ने पोस्टलाई पनि रोक लगाएको छ ।

निर्देशनले घृणित भाषण फैलाउने र अरूको अनादर वा बदनाम गर्ने शब्दहरू, अडियो, भिडियो वा छविहरूको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। तस्विर विकृत गर्ने, निजी मामिलाको फोटो खिच्ने, अनुमतिबिना प्रकाशित गर्ने जस्ता कार्यमा पनि प्रतिबन्ध लगाइएको छ ।

त्यसैगरी, अश्लील शब्द, तस्विर, भिडियो, अडियो, एनिमेसन, र बाल यौन शोषण, वेश्यावृत्ति, लागू पदार्थको प्रयोग र व्यापार, जुवा खेल्ने, नक्कली समाचारहरू फैलाउने, विकृत जानकारी, साइबर बुलिङ, र आतंकवाद सम्बन्धी सामग्रीलाई बढावा दिने सामग्री पोस्ट गर्न निषेध गरिएको छ।

डिजिटल राइट्स नेपालका कार्यकारी निर्देशक सन्तोष सिग्देलले नयाँ निर्देशनको विरोध गर्दै यो विद्युतीय कारोबार ऐनको दायराभन्दा बाहिर रहेको बताए ।