सम्पादकीय

लोकसारथि, २ फाल्गुन । पछिल्ला दशकहरूमा नेपालमा भ्यालेन्टाइन डेको प्रभाव तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। सन् १९९० देखि २००० को बीचमा नेपालमा प्रवेश गरेको यो पर्व विशेषगरी शहरी क्षेत्रका युवाहरू माझ लोकप्रिय बन्दै गएको छ। अहिले काठमाडौं, पोखरा, बुटवल लगायतका शहरहरूमा भ्यालेन्टाइन डे धूमधामका साथ मनाइन्छ।

यस सप्ताहभरि युवावर्गबीच रातो गुलाफ, चकलेट र उपहार आदानप्रदान गर्ने चलन रहिआएको छ। १४ फेब्रुअरीका दिन राजधानीका रेस्टुरेन्ट, पार्क तथा पर्यटकीयस्थलहरू प्रेमजोडीहरूले भरिभराउ हुने गर्छन्। नेपालमा यस पर्वका लागि करोडौँ रुपैयाँ बराबरको गुलाफ भारतबाट आयात गरिने गरेको छ।

तर, भ्यालेन्टाइन डेका आलोचकहरू यसलाई पश्चिमी संस्कृतिको अन्धानुकरण भन्दै विरोध गर्छन्। कतिपयको तर्क छ कि नेपालमा श्रीपञ्चमी र नेवार समुदायको ‘मतिना पारु’ जस्ता आफ्नै मौलिक प्रणय पर्वहरू रहँदा विदेशी पर्वलाई बढी महत्व दिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ। हाम्रा आफ्नै संस्कारलाई ओझेलमा पारेर विदेशी संस्कृति अँगाल्नु उचित होइन।

यद्यपि, विश्वव्यापीकरणलाई स्वीकार्नेहरू भने केही विदेशी पर्वहरू ‘स्थानीयकरणसहितको विश्वीकरण’ हुँदै जाने बताउँछन्। विश्व एकीकृत हुँदै गएको सन्दर्भमा भ्यालेन्टाइन जस्ता पर्व स्थानीयकरण हुँदै जानु स्वाभाविक रहेको उनीहरूको तर्क छ।

तर, भ्यालेन्टाइन डेको नाममा अनैतिक सम्बन्धलाई बढावा दिएको आरोपसमेत लाग्न थालेको छ। प्रेम र आकर्षणजन्य मायालाई फरक रूपमा बुझ्नुपर्ने सामाजिक चिन्तन छ। प्रेम पवित्र भावना हो भने स्वार्थमा आधारित सम्बन्ध प्रेम होइन भन्ने धारणा पनि प्रखर रूपमा उठिरहेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रेमको अनुभूति कुनै निश्चित दिन मनाएर गरिने कुरा होइन। यो त निरन्तर अनुभूत हुने विषय हो। प्रेम नैतिक सम्बन्धमा अझ सुन्दर देखिन्छ भन्ने बुझाइ राख्नेहरू भन्छन्– ‘प्रेमको नाममा विकृति फैलाउनु भन्दा स्वस्थ सम्बन्धलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।’

प्रेमको उत्सव कि पुँजीवादको प्रपञ्च?

प्रत्येक वर्ष १४ फेब्रुअरीमा विश्वभर भ्यालेन्टाइन्स डे मनाइन्छ। प्रेमको प्रतीक मानिने यो दिन युवा पुस्ताले विशेष उत्साहका साथ मनाउने गरेका छन्। तर, के यो साँच्चै प्रेमको उत्सव हो, वा केवल उपभोक्तावादको अर्को चक्र?

विश्लेषकहरूका अनुसार, भ्यालेन्टाइन्स डे प्रेम अभिव्यक्त गर्ने अवसर मात्र नभई, एक व्यवसायिक खेल पनि हो। विश्वव्यापी रूपमा स्टोर, मिडिया, फिल्म उद्योग, उपहार कम्पनीहरू, र सामाजिक सञ्जालहरूले प्रेमलाई साधन बनाएर उपभोक्तालाई लोभ्याउने व्यापारिक रणनीति अपनाएका छन्। पुरुषले महिलालाई उपहार दिनुपर्ने, महिलाले प्राप्त गर्नुपर्ने भन्ने मान्यता विस्तारै स्थापित हुँदै गएको छ।

समाजशास्त्रीहरू भन्छन् कि आजको पुस्ताले ‘रोमान्टिक लभ’लाई स्वतन्त्रताको प्रतीकका रूपमा लिने गरे पनि, प्रेम समाजको संरचनाभन्दा बाहिर जान नसक्ने वास्तविकता छ। वर्ग, धर्म, र सांस्कृतिक परम्पराले प्रेमको स्वरूपलाई प्रभावित पार्छन्।

यसैबीच, कतिपय युवाहरू भ्यालेन्टाइन्स डेले प्रेमको अवसर प्रदान गर्ने बताएका छन् भने, केही सचेत नागरिकहरूले यसलाई पुँजीवादी बजारको उत्पादनको रूपमा लिएको पाइन्छ। प्रेमलाई व्यवसायिक बनाउने प्रवृत्तिप्रति सचेत रहनुपर्ने उनीहरूको तर्क छ।

भ्यालेन्टाइन्स डे प्रेमको उत्सव हो या पुँजीवादको अर्को प्रपञ्च? यो प्रश्न अहिलेका सचेत नागरिकहरूले आफैंलाई सोध्न जरुरी छ। प्रेम व्यक्तिगत अनुभूति हो, तर समाज, संस्कार, र बजारद्वारा निर्देशित हुने तथ्यलाई नकार्न सकिन्न। यसले प्रेमलाई साँच्चै उत्सवका रूपमा मनाउनुपर्ने कि बजारमुखी व्यापारको रूपमा बुझ्नुपर्ने भन्ने बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ। अबको प्रश्न के छ भने – नेपालमा भ्यालेन्टाइन डे साँच्चै प्रेमको पर्व हो त, वा पश्चिमी संस्कृतिको अन्धानुकरण मात्रै?