लोकसारथि, २० फागुन । स्वदेशी आन्दोलनका प्रखर समर्थक तथा उत्कृष्ट वक्ता राजीव दीक्षितको रहस्यमयी मृत्युपछि उनका समर्थकहरूमा अझै पनि धेरै प्रश्न उठिरहेका छन्। विशेष गरी बाबा रामदेवको ६ हजार करोड रुपैयाँको व्यापारलाई लिएर चर्चा हुने गरेको छ कि राजीव दीक्षितको मृत्यु र पतञ्जलीको तीव्र व्यापारिक वृद्धि आपसमा कुनै न कुनै रूपमा सम्बन्धित छन् कि छैनन्।

राजीव दीक्षित: स्वदेशी अभियानका सच्चा योद्धा

राजीव दीक्षितले आफ्नो जीवनभर विदेशी कम्पनीहरूको विरोध गर्दै स्वदेशी उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्ने अभियान चलाएका थिए। उनी कोला कम्पनीहरू, बहुराष्ट्रिय निगमहरू तथा पश्चिमी जीवनशैलीका कट्टर आलोचक थिए। उनले भारतमा आयुर्वेद, योग तथा परम्परागत चिकित्सा पद्धतिको पुनरुत्थान गर्नुपर्ने वकालत गर्थे।

अचानक मृत्युमा उठेका प्रश्नहरू

राजीव दीक्षितको मृत्यु ३० नोभेम्बर २०१० मा छत्तीसगढको भिलाईमा भएको थियो। उनको मृत्युलाई लिएर अहिलेसम्म विभिन्न प्रकारका आशंका उठ्ने गरेका छन्। भनिन्छ, उनी पूर्ण रूपमा स्वस्थ थिए, तर अचानक उनको स्वास्थ्य बिग्रियो र उनको निधन भयो। समर्थकहरूको आरोप छ कि उनको मृत्यु कुनै षड्यन्त्रको परिणाम थियो, तर यस विषयमा कुनै आधिकारिक अनुसन्धान भएन।

सन् २०१० सकिनै लागेको थियो। नोभेम्बर महिना चलिरहेको थियो। भारत स्वाभिमान आन्दोलन अन्तर्गत राजीव दीक्षित विभिन्न स्थानमा व्याख्यान दिँदै थिए। सोही क्रममा उनी छत्तीसगढको भिलाई क्षेत्रमा पुगेका थिए। व्याख्यान सकेर फर्कने क्रममा उनलाई अचानक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या देखिएको भनिन्छ।

उनी अस्पताल जान अनिच्छुक थिए, तर स्वास्थ्य अवस्था बिग्रँदै गएपछि अन्ततः उनलाई भिलाईको अपोलो अस्पताल लगियो। त्यहाँ उनको प्रारम्भिक उपचार सुरु गरियो। भनिन्छ, सोही समयमा बाबा रामदेवले फोनमार्फत राजीव दीक्षितसँग कुरा गरेका थिए। उनले अस्पतालमा उपचार गराउन अनुरोध गरेका थिए र चिकित्सकहरूसँग पनि छलफल गरेका थिए।

तर, रेकर्ड अनुसार त्यही रात राजीव दीक्षितको निधन भयो। तर उनको मृत्यु रहस्यपूर्ण बन्यो।

• पोस्टमार्टम गरिएन।
• उनको पार्थिव शरीर गृह जिल्ला अलीगढ पठाइएन।
• हतार-हतारमा शवलाई हरिद्वारको पतञ्जली योगपीठ लगेर अन्तिम संस्कार गरियो।

यसरी, एक स्वदेशी योद्धाको स्वर्णिम यात्रा यहीं टुंगियो। तर आजसम्म पनि उनका समर्थकहरू उनको मृत्युको वास्तविक कारणबारे शंका गर्दै आएका छन्। के यो प्राकृतिक मृत्यु थियो वा कुनै षड्यन्त्र? यो प्रश्न अझै अनुत्तरित छ।

रामदेवको बढ्दो व्यापारिक साम्राज्य

राजीव दीक्षितको निधनपछि योगगुरु बाबा रामदेव र आचार्य बालकृष्णद्वारा सञ्चालित पतञ्जली आयुर्वेदले तीव्र रूपमा आफ्नो व्यापार बढाएको छ। छोटो समयमा नै पतञ्जलीको कारोबार हजारौँ करोड रुपैयाँसम्म पुगेको छ। यसबाट केही मानिसहरूले प्रश्न उठाइरहेका छन् कि राजीव दीक्षितका आदर्शहरूलाई रामदेवले साँच्चिकै अनुसरण गरे वा तिनको प्रयोग गरेर मात्र आफ्नै व्यापारिक साम्राज्य निर्माण गरे?

समर्थकहरूको माग: निष्पक्ष अनुसन्धान होस्

आज पनि राजीव दीक्षितका अनुयायीहरू उनको मृत्युसम्बन्धी निष्पक्ष अनुसन्धानको माग गरिरहेका छन्। उनीहरू जान्न चाहन्छन् कि वास्तवमा त्यो रात के भएको थियो? के यो प्राकृतिक मृत्यु थियो वा कुनै ठूलो षड्यन्त्रको परिणाम? के राजीव दीक्षितको मृत्यु केवल एक संयोग थियो, वा यसका पछाडि कुनै ठूलो रहस्य लुकेको छ? यो प्रश्न अझै पनि अनुत्तरित छ।

स्वदेशी आन्दोलनका महान योद्धा

३० नोभेम्बर १९६७ मा उत्तर प्रदेशको अलीगढ जिल्लामा रहेको नाह गाउँमा जन्मिएका राजीव दीक्षितले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा आफ्नै जिल्लाबाट पूरा गरे। उनले इलाहाबादबाट बी.टेक अध्ययन गरे र पछि आईआईटी कानपुरबाट आफ्नो उच्च शिक्षा पूरा गरे। अध्ययनपछि उनले भारतको वैज्ञानिक तथा औद्योगिक अनुसन्धान परिषद् (CSIR) तथा फ्रान्सको दूरसञ्चार केन्द्रमा काम गरे।

वैज्ञानिकबाट समाजसेवीसम्मको यात्रा

राजीव दीक्षितले भारतका पूर्व राष्ट्रपति डा. एपीजे अब्दुल कलामसँग पनि केही परियोजनामा काम गर्ने अवसर पाए। उनको अद्वितीय प्रतिभा देखेर सीएसआईआरले उनलाई विभिन्न अनुसन्धान परियोजनाहरूमा संलग्न गरायो। उनी विदेशी मुलुकहरूमा आफ्ना अनुसन्धान पत्रहरू प्रस्तुत गर्ने अवसरसमेत पाएका थिए।

आन्दोलनको प्रारम्भ: आजादी बचाओ आन्दोलन

भोपाल ग्यास दुर्घटनाबाट निकै दुःखी भएका राजीव दीक्षितले त्यसपछिदेखि विदेशी कम्पनीहरूको विरोध गर्ने अठोट गरे। उनले जीवनभर देशको सेवा गर्ने संकल्प गर्दै “आजादी बचाओ आन्दोलन” को सुरुवात गरे। यस क्रममा उनले भारतका मौलिक समस्याहरूको अध्ययन गरे र क्रान्तिकारी व्यक्तित्वहरू—भगत सिंह, उधम सिंह, चन्द्रशेखर आजाद जस्ता वीरहरूले भारतका लागि पुर्याएको योगदानबाट निकै प्रभावित भए।

ब्रिटिश शासनका गोप्य दस्तावेजहरू उजागर

राजीव दीक्षितले भारतको इतिहास अध्ययन गर्दै अंग्रेजहरूको लुटपाट र अत्याचार सम्बन्धी प्रमाणहरू सङ्कलन गर्न थाले। भनिन्छ, उनले इंग्ल्यान्डबाट गोप्य कागजातहरू निकालेर सार्वजनिक गरे र जनतालाई अंग्रेजहरूको वास्तविकता बताउन थाले। उनले स्वदेशी आन्दोलनलाई गाउँ-गाउँ, सहर-सहर पुर्याउँदै व्याख्यानमार्फत जनचेतना फैलाए।

स्वदेशी अभियान र हजारौं व्याख्यान

राजीव दीक्षितले आफ्नो जीवनकालमा ३०,००० भन्दा बढी व्याख्यान दिए। उनका प्रमुख विषयहरू निम्न थिए:

• भारत किन गुलाम भयो?
• भारत अझै पनि कसरी परनिर्भर छ?
• एलोपैथिक औषधिको वास्तविकता।
• स्वदेशी उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने कारण।
• रसायनमुक्त खेती।
• भारतीय राजनीति।

बाबा रामदेवसँग सहकार्य र भारत स्वाभिमान आन्दोलन

सन् २००९ मा राजीव दीक्षितको भेट बाबा रामदेवसँग भयो। राजीव दीक्षितले रामदेवलाई पनि स्वदेशी आन्दोलनका समर्थक ठानेर उनीसँग मिलेर काम गर्ने निर्णय गरे। त्यसपछि “भारत स्वाभिमान आन्दोलन” सुरु भयो, जसमा राजीव दीक्षितलाई राष्ट्रिय महासचिवको जिम्मेवारी दिइयो। उनले देशभर भ्रमण गर्दै अभियानलाई बलियो बनाए।

आस्था टेलिभिजन च्यानलमा बाबा रामदेवसँगको संयुक्त व्याख्यानपछि राजीव दीक्षित झनै लोकप्रिय भए। उनको विचार सुनेर लाखौं मानिस प्रभावित हुन थाले। स्वदेशी आन्दोलन ठूलो रूपमा फैलिन थाल्यो।

स्वदेशी भारत र व्यवस्था परिवर्तनको सपना

राजीव दीक्षितले आफ्नो जीवनकालमा विभिन्न अनुसन्धानहरू गरे र कैयौं पुस्तकहरू लेखे, जसले स्वदेशी जीवनशैली र भारतीय परम्परागत ज्ञानलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरे। उनका चर्चित पुस्तकहरू यस्ता छन्:

• स्वदेशी चिकित्सा (भाग १–४)
• गौ एवं गौवंश आधारित कृषि
• गौ माता पंचगव्य चिकित्सा
• सच्चा स्वराज्यको रूपरेखा
• मृत्युव्यापार
• विदेशी कम्पनीहरूको जालो
• डब्ल्यूटीओ: गुलामी र लुटको दस्तावेज
• रिफाइन्ड तेलको वास्तविकता
• भारतको संविधान
• पेफ्सी-कोकाको साँचो स्वरूप