सम्पादकीय
मानिसलाई मान्य होस् वा अमान्य, रातसँगै सूर्यास्त हुन र बिहानसँगै सूर्य उदाउन छोड्दैन । चराचुरुङ्गीहरुले चिरबिराएर वातावरणमा संगीत घोल्न छाडेका छैनन् । परिश्रम गर्ने किसानलाई धर्तीले अन्नबाली उपहार स्वरुप प्रदान गर्न र असंंख्य प्राणीहरुको भार वहन गर्न बन्द गरेको छैन । जलचर र नभचरहरुले प्रकृतिद्वारा प्रदत्त अधिकार तथा जिम्मेवारीको मर्यादा पालनालाई निरन्तरता दिएकै छन् । ग्रह, उपग्रह, तारामण्डल, ब्रह्माण्डहरु आआफ्नो यथास्थानमा विचरण गरिरहेका छन् । प्रकृतिको अटल नियम मानिने जन्म र मृत्यु घटनाक्रम अखण्ड रुपमा जारी नै छन् । प्रकृतिको स्वभाव परिवर्तन भएको छैन । त्यही प्रकृतिमा रहेका पाँचमहाभूतद्वारा निर्मित शरीर धारण गरेपछि ईश्वरांशमा परिवर्तन देखिन थालेको छ । ईश्वरांश अर्थात् आत्मा, ज्योतिर्पूञ्ज वा शुद्धचेतना । शास्त्रोक्त तथ्य यो छ कि आत्मा अविनाशी हो, यसको आदि र अन्त छैन । यसलाई काट्न, देख्न, छुन, सुखाउन, जलाउन सकिँदैन । फेरि मन र इन्द्रियहरुको प्रभाव यसमाथि कसरी दृष्टिगोचर भयो ? यो कुरा अझ स्पष्ट रुपमा बुझ्नलाई शरीर, इन्द्रियहरु, मन, बुद्धि र आत्मामा के अन्तर छ भन्ने कुराको ज्ञान हुन जरुरी छ । भनिन्छ इन्द्रियहरु घोडा हुन्, मन तिनको लगाम, बुद्धि सारथी हो र आत्मा रथी अर्थात् सबैको स्वामी । अहिलेको समयमा इन्द्रियहरु मनको नियन्त्रणमा छैनन् । मन बुद्धिको नियन्त्रणमा छैन । यही कारण हो सर्बत्र अशान्ति छ, अनैतिकता छ । हिंसा छ । अविवेकी कर्महरु छन् ।

आत्मा सधैं मन, बुद्धि, चित्त, स्थूल काया (शरीर) र अहंकारबाट भिन्न रहन्छ। यस ब्रह्माण्डमा छ अविनाशी तत्वहरू छन्ः आत्मा, जड, गति सहायक, स्थिति सहायक, काल र आकाश तत्व। यीमध्ये जड तत्व बाहेक सबै अरूप छन्, अर्थात् अभौतिक, हामी हाम्रा पाँच इन्द्रियहरूद्वारा तिनलाई जान्न सक्दैनौँ, तर तिनीहरूको अस्तित्व अवश्य छ। केवल जड तत्वलाई मात्र हामी पाँच इन्द्रियहरूद्वारा अनुभव गर्न सक्छौँ।

यी सबै तत्वहरू आफ्नै रूपमा स्वतन्त्र छन्, तर एउटा शक्ति छ, जसले यी सबैलाई क्षण–क्षणमा जोड्ने र अलग गर्ने काम गरिरहन्छ। यसरी नै संसार चलिरहेको छ। वास्तविकता भनेको यही हो । यो संसार बनाउने, चलाउने, भत्काउने, सन्तुलित राख्ने आदि सबै कार्य सोही शक्तिबाट नै सम्पन्न भइरहेको छ। यही शक्तिको नाम हो कृष्ण । भगवान् हरेक जीवमात्रमा आत्मस्वरूपमा बिराजमान छन्। आत्मज्ञान नभएसम्म आत्माको पहिचान हुँदैन। इन्द्रियहरु, मन, बुद्धि र आत्मामा कस्तो सम्बन्ध छ भन्ने कुरालाई अझ स्पष्ट बुझ्नलाई तलको श्लोक पढौँ ः

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्याे बुद्धेः परतस्तु सः । यो श्लोक भगवद्गीता (अध्याय ३, श्लोक ४२) बाट लिइएको हो। यसमा प्रयुक्त शब्दहरुको अर्थ यस प्रकार रहेको छ ः
१) इन्द्रियाणि पराणि – इन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला आदि) शक्तिशाली हुन्छन् किनभने तिनीहरूले बाहिरी संसारको अनुभव गर्न मद्दत गर्छन्।
२) इन्द्रियेभ्यः परं मनः – इन्द्रियहरूभन्दा मन अझ शक्तिशाली छ। किनभने इन्द्रियहरूले जानकारी सङ्कलन गरे पनि तिनलाई नियन्त्रण गर्ने र तिनीहरूको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने निर्णय मनले गर्छ।
३) मनसस्तु परा बुद्धिः – मनभन्दा बुद्धि उच्च छ। किनभने मन भावनात्मक र अस्थिर हुन्छ, तर बुद्धिले विवेकपूर्ण निर्णय गर्छ र सही वा गलत छुट्याउन मद्दत गर्छ।
४) बुद्धेः परतस्तु सः – बुद्धिभन्दा पर अर्थात् सबैभन्दा उच्च आत्मा (परमात्मा वा सच्चिदानन्द स्वरूप आत्मा) हुन्छ। आत्मा नै वास्तविक चेतना हो, जसले शरीर, मन, बुद्धिलाई चलायमान राख्छ।

श्लोकको पूर्ण व्याख्या
यो श्लोकले आत्मज्ञानको मार्गलाई बुझाउन खोजेको छ। हाम्रो इन्द्रियहरूले बाहिरी संसारका वस्तुहरूलाई अनुभव गर्छन्, तर ती मनको नियन्त्रणमा हुन्छन्। मनलाई बुद्धिले नियन्त्रण गर्नुपर्छ, किनभने बुद्धि विवेकयुक्त छ। तर बुद्धि पनि परमात्मासँग जोडिएपछि मात्र पूर्णता प्राप्त गर्छ। त्यसैले, मानिसले आफ्ना इन्द्रिय, मन, र बुद्धिलाई नियन्त्रित गर्दै परमात्मासम्म पुग्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।

इन्द्रियहरूका माध्यमबाट विषयहरूको ज्ञान हुन्छ, तर विषयहरूका माध्यमबाट इन्द्रियहरूको ज्ञान हुँदैन। त्यसैले, विषयहरूको तुलनामा इन्द्रियहरू श्रेष्ठ, शक्तिशाली र सूक्ष्म छन्।

इन्द्रियहरूले मनलाई जान्दैनन्; तिनीहरू केवल आफ्ना विषयहरूलाई मात्र चिन्छन्। तर मनले पाँचवटा ज्ञानेन्द्रियहरूलाई र तिनका विषयहरूलाई जान्छ। त्यसैले, मन इन्द्रियहरूभन्दा श्रेष्ठ, बलवान् र सूक्ष्म छ।

त्यसैगरी, मनले बुद्धिलाई जान्दैन, तर बुद्धिले मनलाई जान्छ कि मन शान्त छ वा अशान्त। इन्द्रियहरू ठीकसँग काम गरिरहेका छन् वा छैनन् भन्ने कुरा पनि बुद्धिले नै जान्छ। अर्थात्, बुद्धिले मनलाई, इन्द्रियहरूलाई र तिनका विषयहरूलाई बुझ्छ। त्यसैले, बुद्धि मनभन्दा पनि उत्कृष्ट, शक्तिशाली र सूक्ष्म हुन्छ।

बुद्धिभन्दा पर स्वयं कर्ता (आत्मा) हुन्छ। सांसारिक इच्छाहरू मेटाउनका लागि परमात्माको प्राप्तिको इच्छा गर्नु निकै उपयोगी हुन्छ। यदि परमात्माप्राप्तिको इच्छा तीव्र भए, भने लौकिक इच्छाहरू आफैँ समाप्त हुन्छन्। लौकिक इच्छाहरू मेटिएपछि परमात्मा, जो सधैं प्राप्त हुनुहुन्छ, तिनको अनुभव गर्न सकिन्छ।

संसारसँग सम्बन्ध राख्ने इच्छाहरूको नाश गर्न निकै कठिन छ। इच्छाले ठूला-ठूला व्यक्तिहरूको विवेकलाई समेत ढाकेर तिनीहरूको पतन गराउँछ। त्यसैले, भगवान्ले यसलाई अत्यन्तै दुर्जय शत्रु भन्नुभएको छ।

इच्छाहरूको त्याग गर्न सबै स्वतन्त्र, योग्य र सक्षम छन्, तर तिनलाई पूरा गर्न भने कोही पनि पूर्ण रूपमा सक्षम छैनन्। त्यसैगरी, परमात्माको प्राप्तिमा पनि सबै स्वतन्त्र, योग्य र सक्षम छन्। भगवान्ले यो मानव शरीर परमात्माको प्राप्तिका लागि नै दिएका हुन्। त्यसैले, इच्छाको त्याग गर्नु गाह्रो होइन, बरु इच्छाहरू पूरा गर्नु नै निकै कठिन मात्र होइन, असम्भव नै हो। केवल भोग-विलासका वस्तुहरूलाई महत्त्व दिने प्रवृत्तिका कारण इच्छाको त्याग कठिन लाग्छ।

वेद र दर्शनका अनुसार ब्रह्माण्ड छ अविनाशी तत्वहरू (नाश नहुने अर्थात् सदा रहिरहने तत्वहरू) बाट बनेको छ। यी तत्वहरू स्वतन्त्र छन्, अर्थात् कुनै पनि तत्व अर्को तत्वमा परिणत हुँदैन। यी तत्वहरू हुन्ः

आत्मा (जीव तत्व)

आत्मा चेतनशील तत्व हो, जसले शरीरलाई चलाउँछ। यो अजर, अमर, अविनाशी छ। उदाहरणः जब मानिस मर्छ, उसको शरीर यहीँ रहन्छ, तर आत्मा शरीर छोड्छ, जसले गर्दा शरीर निर्जीव बन्छ।

जड (पदार्थ)

जड भनेको निर्जीव वस्तु हो, जसमा कुनै चेतना हुँदैन। यसमा आफैंले केही गर्न सक्ने क्षमता हुँदैन, तर अन्य तत्वहरूको सहयोगले यसमा गति आउन सक्छ।
उदाहरणः माटो, ढुंगा, फलफूल, फलाम, पानी, अग्नि, वायु आदिमा कुनै चेतना हुँदैन, त्यसैले तिनीहरू जड हुन्।

गति सहायक (गति दिने शक्ति)

गति सहायक भनेको यस्तो तत्व हो, जसले कुनै चीजलाई अगाडि बढ्न वा चल्न सहयोग गर्छ। यसको प्रभाव बिना कुनै पनि वस्तु, जीव वा तत्व आफैं चल्न सक्दैन। उदाहरणः हावा बिना पतंग उड्दैन, पानी बिना माछा पौडिन सक्दैन, गुरुत्वाकर्षण बिना चीजहरू स्थिर रहन सक्दैन।

स्थिति सहायक (सन्तुलन कायम गर्ने शक्ति)

स्थिति सहायक भनेको कुनै पनि तत्वलाई आफ्नो ठाँउमा रहन दिने शक्ति हो। यदि यो शक्ति नभएको भए, संसार अस्तव्यस्त हुने थियो। उदाहरणः पृथ्वी गुरुत्वाकर्षण बलले आफ्नो ठाउँमा रहन्छ, हामी हावामा उड्दैनौं। टेबलमा राखिएको किताब तल झर्दैन, किनकि स्थिति सहायक तत्वले त्यसलाई एक स्थानमा राखेको छ।

काल (समय)

काल भनेको परिवर्तन गराउने तत्व हो जसलाई हामी समय पनि भन्छौँ। यसले सबै कुरालाई परिवर्तन गराउँछ, जन्म, वृद्धावस्था, मरण सबै कालको प्रभाव हुन्।उदाहरणः मानिस बुढो हुन्छ, रुख ठूलो हुन्छ, फल पाकेर झर्छ – यी सबै कालको प्रभाव हुन्।

आकाश (शून्य स्थान)

आकाश भनेको खाली स्थान हो, जसमा सबै तत्वहरू रहन्छन्। यदि आकाश तत्व नै नभएको भए, संसारमा कुनै वस्तु रहने ठाउँ नै हुने थिएन। उदाहरणः गिलास खाली भएको ठाउँमा पानी भरिन्छ, पृथ्वी, ग्रह–नक्षत्रहरू आकाशमा रहन्छन्।

यी सबै तत्वहरू मिलेर नै संसार चलेको छ। कुनै पनि तत्व एकअर्कामा परिणत हुँदैनन्, तर सबै तत्वहरू आवश्यक रूपमा परस्पर निर्भर छन्।

सारांशमा भन्नुपर्दा आत्मा इन्द्रियहरु, मन र बुद्धिको नियन्त्रक हो । आत्मामाथि इन्द्रियहरु, मन र बुद्धिको कुनै प्रभाव छैन । आत्मा साक्षी मात्र हो । मायाको वशमा रहेर प्रभावित बनिरहने केवल इन्द्रियहरु, मन र बुद्धि हुन् । इन्द्रियहरु, मन र बुद्धि यी सबै सुख-अभिलाषी हुन् । सुखको खोजीमा गलत स्रोतको पहिचान हुनाले विभिन्न विकृति, विसंतिहरु निम्तिएका हुन् । कृष्ण नै परम सुखका स्रोत हुन् भनेर चिन्न सकेको र उनैमा मन र बुद्धिलाई स्थिर राखेको भए यो जीवन रामराज्यको प्रतीक बन्ने थियो ।