पृष्ठभूमि:
यी श्लोकहरूमा अर्जुनको मानसिक अवस्था स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। उनी युद्धभूमिमा उभिएर गहिरो नैतिक द्वन्द्वमा छन्। आफ्नो नैस्वार्थ धर्म, कर्तव्य, र पारिवारिक भावनाबीचको द्वन्द्वले अर्जुनलाई विचलित बनाएको छ। उनले युद्ध गर्न अनिच्छा व्यक्त गर्दै श्रीकृष्णसामु आफ्नो भावनाहरू राख्छन्।

श्लोक ३१

न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।।३१।।

अनुवाद:
हे कृष्ण! म युद्धमा आफ्ना स्वजनको वध गरेर कुनै कल्याण देख्दिनँ। न त मलाई विजयको इच्छा छ, न राज्यको, न नै अन्य कुनै प्रकारका सुखहरूको।

व्याख्या:

• अर्जुन अब केवल नैतिक रूपमा होइन, आत्मिक रूपमा पनि द्वन्द्वमा छन्।
• सामान्यतः युद्ध कुनै न कुनै उद्देश्यका लागि लडिन्छ—राज्य, प्रतिष्ठा, वा अन्य लाभहरू प्राप्त गर्न।
• तर अर्जुन भन्छन् कि उनलाई यी कुनै पनि कुराको इच्छा छैन।
• उनको मुख्य पीडा के हो भने युद्धमा उनका आफ्नै परिवार, गुरु, र प्रियजनहरू सामेल छन्।

श्लोक ३२

किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ।
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।।३२।।

अनुवाद:
हे गोविन्द! हामीलाई राज्य लिएर के गर्नु? भोग-विलास र जीवनको आवश्यकता नै के छ? किनकि जसको लागि हामी यी सबै चाहन्थ्यौं, तिनीहरू नै युद्धभूमिमा मर्न तयार छन्।

व्याख्या:

• अर्जुनले यहाँ स्पष्ट रूपमा बताउँछन् कि राज्य र सुखहरूको कुनै मूल्य रहँदैन यदि उनीहरूसँग बाँड्नका लागि प्रियजन नै नहुन्।
• समाजमा मानिसले धन, राज्य, र सुखको इच्छा गर्छ, तर तिनको मूल उद्देश्य आफ्ना परिवार र प्रियजनका लागि राम्रो जीवन बनाउनु हो।
• यदि ती प्रियजनहरू नै नरहे भने, युद्ध जित्नुको के अर्थ रहन्छ?

श्लोक ३३

त इमेऽवस्थिताः युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।।३३।।

अनुवाद:
हेर, यी सबै महान व्यक्तित्वहरू युद्धभूमिमा उभिएका छन्, जो आफ्नो जीवन र सम्पत्ति त्याग्न तयार छन्—हाम्रा गुरुहरू, हाम्रा बुबाहरू, छोराहरू, हाम्रा हजुरबुबाहरू।

व्याख्या:

• अर्जुन यहाँ आफ्ना प्रियजनहरूको सूची दिन्छन्, जसले युद्धमा भाग लिइरहेका छन्।
• युद्धमा उनका गुरु द्रोणाचार्य, बुबा समान भीष्म पितामह, भाइहरू, छोराहरू, आदि छन्।
• यसले देखाउँछ कि अर्जुन यो युद्धलाई केवल बाहिरी द्वन्द्वको रूपमा मात्र होइन, व्यक्तिगत क्षतिको रूपमा पनि अनुभव गरिरहेका छन्।

श्लोक ३४

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।

अनुवाद:
हे मधुसूदन! यी आफन्तहरू मलाई मारे तापनि म तिनीहरूलाई मार्न चाहन्नँ।

व्याख्या:

• अर्जुन यहाँ आफ्नो शान्तिपूर्ण स्वभाव देखाउँछन्।
• उनले भन्छन् कि, यदि यी आफन्तहरू नै उनलाई मार्न उद्यत भए पनि, उनी तिनको वध गर्न चाहँदैनन्।
• यसको कारण नैतिक द्वन्द्व हो—युद्धमा जित्नु भन्दा पनि मानवीय सम्बन्धलाई जोगाउनु महत्त्वपूर्ण हो।

श्लोक ३५

अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ।
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।।३५।।

अनुवाद:
हे जनार्दन! यदि मलाई तिनै तीन लोकको राज्य दिलाइयो भने पनि, केवल पृथ्वीको राज्यका लागि मात्र पनि, म यो युद्ध लड्न चाहन्नँ। किनभने धृतराष्ट्रका पुत्रहरूलाई मारेपछि हामीलाई के आनन्द मिल्ला?

व्याख्या:

• अर्जुन यहाँ अझ गहिरो निष्कर्षमा पुग्छन्।
• यदि युद्धबाट त्रैलोक्य (तीन लोक: स्वर्ग, पृथ्वी, र पाताल) को राज्य पनि प्राप्त हुने भए पनि, उनका लागि प्रियजनको हत्या गरेर प्राप्त गरिने राज्य निरर्थक छ।
• अर्जुन स्पष्ट रूपमा बुझाउँछन् कि युद्ध जितेर सत्ता प्राप्त गर्नुको सट्टा उनी नैतिक रूपमा सही निर्णय गर्न चाहन्छन्।

समग्र निष्कर्ष:

यी श्लोकहरूमा अर्जुनको मानसिक अवस्था अत्यन्तै संवेदनशील देखिन्छ।
✅ उनी भन्छन् कि युद्ध केवल जित्नका लागि होइन, कर्तव्यका लागि हुनुपर्छ।
✅ यदि युद्धबाट प्रियजनहरूको विनाश हुन्छ भने, जितको कुनै मूल्य हुँदैन।
✅ उनले न राज्यको इच्छा गर्छन्, न सुखको, केवल सम्बन्धहरूको रक्षा गर्न चाहन्छन्।
✅ उनको चिन्तन अत्यन्त भावनात्मक छ, जसले उनलाई युद्ध लड्नबाट रोकेको छ।

तर, कृष्णले अर्जुनलाई यस मनोवैज्ञानिक अवस्थाबाट बाहिर ल्याउन “कर्मयोग” र “स्वधर्म” को उपदेश दिन लाग्दैछन्। दोस्रो अध्यायमा कृष्णले अर्जुनलाई धर्म, कर्म, र आत्मज्ञानको मार्ग देखाउनेछन्।

👉 निष्कर्ष: अर्जुनको द्वन्द्व केवल व्यक्तिगत होइन, मानवीय मूल्य र नैतिकताको पराकाष्ठा हो। तर, युद्ध केवल सम्बन्धको आधारमा मात्र होइन, कर्तव्यको दृष्टिले हेर्नुपर्ने श्रीकृष्णले बताउनुहुन्छ।