विष्णुप्रसाद भण्डारी, बुटवल ।

एकादशी सनातन धर्ममा अत्यन्त पवित्र तिथिका रूपमा मानिन्छ । विशेष गरी भगवान विष्णुको आराधना, उपवास, जप, ध्यान र सात्त्विक जीवनशैली अपनाउने दिनका रूपमा एकादशीको महत्व पुराण तथा शास्त्रहरूमा वर्णन गरिएको छ । अधिकांश भक्तजनलाई एकादशीका दिन चामल तथा अन्न सेवन गर्न नहुने कुरा थाहा हुन्छ । तर जब एकादशी बिहिबारका दिन पर्छ, त्यतिबेला कतिपय धार्मिक समुदाय र परिवारमा “केरा खानु हुँदैन” भन्ने मान्यता पनि सुनिने गर्दछ ।

यस विषयमा धार्मिक विद्वानहरूका अनुसार बिहिबार परेको एकादशीमा केरा निषेध गर्नु सार्वभौम शास्त्रीय नियमभन्दा बढी परम्परागत र स्थानीय धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको विषय हो ।

गुरु ग्रह र केराको धार्मिक सम्बन्ध

वैदिक ज्योतिषशास्त्रमा केरा तथा केराको बोटलाई गुरु ग्रह अर्थात् बृहस्पतिको प्रतीक मानिन्छ । बिहिबार स्वयं देवगुरु बृहस्पतिको दिन भएकाले धेरै स्थानमा केराको बोटलाई पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।

धार्मिक मान्यता अनुसार जुन वस्तुलाई पूजाको विषय बनाइन्छ, त्यसलाई सोही दिन भोगका रूपमा प्रयोग नगर्ने चलन कतिपय समुदायमा पाइन्छ । यही कारणले बिहिबारका दिन केरा नखाने परम्परा विकसित भएको धार्मिक अध्येताहरू बताउँछन् ।

विशेष गरी नेपाल, भारतका केही क्षेत्र तथा वैष्णव परम्पराका कतिपय शाखाहरूमा बिहिबारका दिन केरा सेवन नगर्ने चलन अझै कायम रहेको पाइन्छ ।

एकादशीको मूल उद्देश्य संयम

धर्मशास्त्रका जानकारहरूका अनुसार एकादशीको मूल भावना पेट भर्नुभन्दा पनि मन, बुद्धि र इन्द्रियहरूमाथि नियन्त्रण कायम गर्नु हो । त्यसैले उपवासको दिनमा भोजनको मात्रा मात्र होइन, खानपानका विषयमा समेत विशेष संयम अपनाउनुपर्ने बताइन्छ ।

कतिपय धार्मिक परम्पराहरूमा यदि एकादशी बिहिबार परेमा गुरु ग्रहसँग सम्बन्धित फलफूलमध्ये केरा त्याग गरेर अतिरिक्त संयमको अभ्यास गर्ने चलन रहेको छ । यसलाई विशेष तपस्या वा नियमको रूपमा लिइन्छ ।

शास्त्रमा के भन्छ ?

धर्मशास्त्रको अध्ययन गर्ने विद्वानहरूका अनुसार पद्म पुराण, स्कन्द पुराण, भविष्योत्तर पुराण लगायत एकादशी महात्म्य वर्णन गरिएका प्रमुख ग्रन्थहरूमा “बिहिबार परेको एकादशीमा केरा खानु हुँदैन” भन्ने स्पष्ट र अनिवार्य नियम उल्लेख भएको पाइँदैन ।

यी ग्रन्थहरूले मुख्य रूपमा अन्न त्याग, विशेष गरी चामल नखाने, भगवान विष्णुको पूजा गर्ने, हरिनाम सङ्कीर्तन गर्ने तथा सात्त्विक जीवनयापन गर्ने कुरामा जोड दिएका छन् ।

त्यसैले केरा निषेधको विषयलाई शास्त्रीय अनिवार्यता भन्दा पनि परम्परागत अभ्यासका रूपमा बुझ्नुपर्ने विद्वानहरूको धारणा छ ।

वैष्णव परम्परामा के छ चलन ?

धेरै वैष्णव मठ, आश्रम तथा मन्दिरहरूमा एकादशीका दिन फलाहारका रूपमा केरा, स्याउ, नास्पाती, अम्बा लगायतका फलहरू सेवन गरिन्छन् । वास्तवमा केरा एकादशीका लागि उपयुक्त फलहरूमध्ये एक मानिन्छ ।

कतिपय वैष्णव सम्प्रदायमा त केरा भगवान विष्णुलाई नै नैवेद्यका रूपमा अर्पण गरिने चलन समेत रहेको छ ।

धार्मिक विद्वानहरूका अनुसार एकादशीका दिन चामल तथा अन्नजन्य पदार्थ नखाने विषय शास्त्रसम्मत मान्यता हो । तर बिहिबार परेको एकादशीमा केरा नखाने चलन भने मुख्यतः गुरु ग्रहसँग सम्बन्धित धार्मिक विश्वास, स्थानीय परम्परा तथा पारिवारिक संस्कारमा आधारित रहेको देखिन्छ ।

यस कारण यदि कुनै परिवार वा गुरु परम्पराले बिहिबार परेको एकादशीमा केरा निषेध गरेको छ भने त्यसको सम्मान गर्नु उचित मानिन्छ । तर शास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा केरा स्वयं एकादशीमा निषिद्ध फलको सूचीमा पर्दैन भन्ने मत पनि व्यापक रूपमा पाइन्छ ।

धर्मको सार बाह्य भोजनमा मात्र नभई श्रद्धा, भक्ति, संयम, सत्य आचरण र भगवानप्रतिको समर्पणमा निहित रहेको धार्मिक विद्वानहरू बताउँछन् ।