राधाचाकर राजु, बुटवल ।

प्रख्यात सन्त तथा कथावाचक प्रेमानन्द महाराजले मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य, सांसारिक सम्पत्तिको क्षणभंगुरता र भगवानको नाम–स्मरणको महत्त्वबारे गहिरो आध्यात्मिक सन्देश दिएका छन्। उहाँका अनुसार यो संसार “मृत्युलोक” हो, जहाँ मानिसले जीवनभर कमाएको धन, सम्पत्ति, पद, प्रतिष्ठा, सम्बन्ध र यहाँसम्म कि आफ्नै शरीर पनि अन्ततः यहीँ छोडेर जानुपर्छ।

महाराजले प्रवचनका क्रममा भनेका छन्, “यो संसारको नियम नै यस्तो छ कि यहाँको एक पैसा, एक सामग्री, एक सम्बन्ध (नाता) र शरीर समेत अन्तिम यात्रामा साथ जाँदैन। मानिससँग जाने भनेको केवल उसले गरेको पाप कर्म र पुण्य कर्म या भगवानको नामप्रति गरेको भजन (स्मरण) हो।”

मानिस जन्मेदेखि मृत्यु नहुँदासम्म धन आर्जन, घर निर्माण, परिवार विस्तार र प्रतिष्ठा प्राप्तिको लागि संघर्ष गरिरहन्छ। तर मृत्युको क्षणमा ती सबै वस्तु यहीँ छुट्छन्। इतिहासका महान् राजा, सम्राट, उद्योगपति र शक्तिशाली व्यक्तिहरूले समेत आफ्नो सम्पत्ति साथ लैजान सकेनन्।

प्रेमानन्द महाराजका अनुसार मानिसले जीवनभर सङ्कलन गरेको भौतिक सम्पत्ति केवल शरीर रहुञ्जेलसम्मको साधन मात्र हो। मृत्युको सीमारेखा पार गरेपछि संसारका सबै अधिकार समाप्त हुन्छन्।

पाप र पुण्यको वास्तविकता

महाराजले पाप र पुण्य दुवै कर्मको परिणामबारे पनि स्पष्ट व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार पाप कर्मले दुःखको अनुभव गराउँछ। जब ती दुःखहरू भोगिन्छन्, पाप कर्मको प्रभाव क्रमशः समाप्त हुँदै जान्छ। त्यसैगरी पुण्य कर्मले सुख, सुविधा र अनुकूल परिस्थितिको फल दिन्छ। तर त्यो सुख पनि भोगिसकेपछि पुण्यको सञ्चित फल समाप्त हुन्छ। अर्थात् पापपुण्य कर्म नाश हुन्छ ।

यस अर्थमा पाप र पुण्य दुवै कर्म नश्वर छन्। एकले दुःख दिएर समाप्त हुन्छ भने अर्कोले सुख दिएर समाप्त हुन्छ। त्यसैले केवल पापबाट बच्नु र पुण्य कमाउनु मात्र जीवनको अन्तिम लक्ष्य होइन।

अविनाशी छ भजन

प्रेमानन्द महाराजका अनुसार भगवानको नाम–स्मरण, भजन, कीर्तन र निष्कपट भक्ति भने नाश हुँदैन। धन नष्ट हुन्छ, शरीर नष्ट हुन्छ, सम्बन्ध परिवर्तन हुन्छन्, पाप–पुण्यको फल समाप्त हुन्छ, तर भगवानप्रतिको प्रेम र भक्ति आत्मासँगै रहन्छ। यही कारणले सनातन धर्मका शास्त्रहरूले नाम–जपलाई कलियुगको सबैभन्दा सरल र प्रभावकारी साधना मानेका छन्।

भगवद्गीतामा पनि भगवान श्रीकृष्णले भक्तियोगलाई आत्माको परम कल्याणको मार्ग बताउनुभएको छ। श्रीमद्भागवत महापुराणले त कलियुगमा भगवानको नाम–कीर्तन नै मोक्ष प्राप्तिको सर्वोत्तम उपाय भएको उल्लेख गरेको छ।

कबीरदासको अमर वाणी

यसै सन्दर्भमा प्रेमानन्द महाराजले सन्त कबीरदासको प्रसिद्ध दोहा उद्धृत गर्दै नाम–धनको महत्त्व सम्झाएका छन्—

“कबीरा सब जग निर्धना, धनवन्ता नहीं कोए।
धनवन्ता सोही जानिए, जाके राम नाम धन होए॥”

यस दोहाको अर्थ अत्यन्त गहिरो छ। संसारका मानिस भौतिक सम्पत्तिको गर्व गर्दै आफूलाई धनवान् ठान्छन्, तर कबीरदासका अनुसार वास्तविक धनवान् त्यो होइन जससँग सुन, चाँदी, जग्गा वा बैंक ब्यालेन्स छ। वास्तविक धनवान् त त्यो हो, जसको हृदयमा भगवानको नामको धन सञ्चित छ।

भौतिक सम्पत्ति मृत्युले खोस्न सक्छ, तर नाम–धनलाई कुनै शक्ति, कुनै समय र कुनै परिस्थितिले नष्ट गर्न सक्दैन।

आधुनिक समाज कता जाँदै छ ?

आजको समाज भौतिक उपलब्धि, प्रतिस्पर्धा र उपभोगवादतर्फ तीव्र गतिमा दौडिरहेको छ। मानिससँग सुविधा बढेका छन् तर मानसिक शान्ति घटिरहेको छ। तनाव, असन्तोष, लोभ र भयले मानिसलाई भित्रैबाट कमजोर बनाइरहेका छन्। मानसिक अस्पताल खोलिएका छन् । केही संस्थाहरु मानसिक अस्पताल खोल्न अग्रसर छन् । यो ज्ञानको अभावका कारण व्यवहारमा देखिएको हो । किनकि शान्ति भौतिकवादमा होइन अध्यात्ममा छ । राधा नाम, कृष्ण नाम, राम नामको जापले मात्रै शान्ति र सुखको अनुभूति गराउन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा प्रेमानन्द महाराजको सन्देश केवल धार्मिक उपदेश मात्र नभई जीवनलाई सही दिशामा लैजाने आध्यात्मिक मार्गदर्शनका रूपमा देखिन्छ। उहाँले मानिसलाई संसार त्याग्न नभनी संसारमा रहेर पनि भगवानको स्मरण, सत्कर्म र आत्मिक उन्नतिमा ध्यान दिन आग्रह गर्नुभएको छ।

नाम–जपले पश्चतापमा पर्न दिँदैन

महाराजका अनुसार जीवनको अन्तिम क्षणमा मानिसलाई धन कम कमाएकोमा दुःख हुँदैन, बरु भगवानलाई सम्झन नसकेको, सत्कर्म गर्न नसकेको र आध्यात्मिक जीवनमा समय नदिएकोमा पछुतो लाग्छ।

यदि जीवनमा भगवानको नाम जपिएको छ भने अन्तिम समय पनि शान्त, स्थिर र आशावादी बन्न सक्छ। यही कारणले उहाँले प्रत्येक व्यक्तिलाई दैनिक जीवनमा केही समय भगवानको नाम–स्मरणका लागि छुट्याउन आग्रह गर्नुभएको छ।

प्रेमानन्द महाराजको सन्देशले मानव जीवनको गहिरो सत्य उजागर गर्छ—संसारको सम्पूर्ण भौतिक वैभव नश्वर छ। पाप र पुण्य दुवै कर्मका फल सीमित छन्। तर भगवानको नाम, भक्ति र प्रेम अविनाशी छन्। त्यसैले जीवनको वास्तविक सम्पत्ति बैंकको खातामा होइन, हृदयमा सञ्चित भगवानको नाममा रहेको सन्तहरूको निष्कर्ष छ।

धन, पद र प्रतिष्ठाको दौडबीच यदि मानिसले नाम–स्मरणको अमूल्य धन प्राप्त गर्न सक्यो भने जीवन सफल मात्र होइन, सार्थक पनि बन्न सक्छ।