– लोकसारथी विशेष, वैशाख ३
के मृत्यु नै अन्तिम सत्य हो? के आत्माको यात्राको अन्त्य मृत्युमा हुन्छ? यी प्रश्नहरूको उत्तर विभिन्न दर्शन, धर्म र विश्वास प्रणालीहरूमा फरक-फरक रूपमा दिइएको पाइन्छ। तर एउटा कुरा साझा छ – मोक्ष, अर्थात् जन्म–मरणको चक्रबाट पूर्ण मुक्ति, आत्माको शाश्वत शान्ति र आनन्दप्राप्ति।
मोक्षको अर्थ
मोक्षको शाब्दिक अर्थ हो – बन्धनबाट मुक्ति। यो मुक्ति आत्माको संसारिक चक्र (जन्म, मरण, पीडा, मोह, आसक्ति आदि) बाट छुटकारा पाई परमात्मासँग एकरूप हुने अवस्था हो। जब आत्माले आफ्नो सत्य स्वरूपलाई चिन्छ, आफ्नो क्षणिक शरीर वा मन होइन, परम सत्यसँगको सम्बन्धलाई आत्मसात गर्छ, तब मोक्ष प्राप्त हुन्छ।
वेद र उपनिषदको दृष्टिमा
वेद र उपनिषदहरूमा मोक्षलाई “परम शान्ति” र “परम आनन्द” भनिएको छ।
कठोपनिषद् भन्छ: “नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो, न मेधया न बहुना श्रुतेन।” (मोक्ष केवल उपदेश, बुद्धि वा शास्त्रको अधिक अध्ययनले प्राप्त हुँदैन; ईश्वरकृपा र आत्मानुभूति आवश्यक छ।)
भगवद्गीता अनुसार
भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनसँग भनेका छन्: “मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥” (गीता ८.१५) अर्थात्, जो मेरो भक्तिमा लीन भएर मोक्ष प्राप्त गर्छ, ऊ फेरि यो दुःखमय संसारमा जन्म लिंदैन।
अद्वैत वेदान्तमा (शंकराचार्यको मत) : मोक्षको अर्थ आत्मा र ब्रह्म (परमात्मा) एकै हुन् भन्ने बोधमा आधारित छ। “अहं ब्रह्मास्मि” अर्थात् “म स्वयं ब्रह्म हुँ” भन्ने अनुभूति नै मोक्ष हो।
वैष्णव परम्परा अनुसार
मोक्ष भनेको परमेश्वरको शरणमा गई, तिनको सेवामा लीन भई, दिव्य आनन्दमा रम्नु हो। यसमा चार प्रकारका मोक्ष उल्लेख गरिन्छ:
-
सालोक्य मोक्ष – भगवानको धाममा बस्ने अधिकार
-
सामीप्य मोक्ष– भगवानको नजिक रहने अवसर
-
सारूप्य मोक्ष– भगवानको जस्तै दिव्य रूप पाउनु
-
सायुज्य मोक्ष– भगवानमै विलीन हुनु
बौद्ध र जैन दृष्टिकोण
-
बौद्ध धर्म: मोक्षलाई निर्वाण भनिन्छ – इच्छा र क्लेशहरूको अन्त्य।
-
जैन धर्म: आत्मा जब कर्मको बन्धनबाट पूर्ण मुक्त हुन्छ र शुद्ध अवस्थामा पुग्छ, त्यो मोक्ष हो।
मोक्ष प्राप्तिको मार्गहरू (योगमार्ग अनुसार)
-
ज्ञान योग – आत्मा र ब्रह्मको एकत्वको बोध
-
भक्ति योग – परम भक्तिभावमा भगवानको आराधना
-
कर्म योग – फलको इच्छा बिना निःस्वार्थ कर्म
-
राजयोग – ध्यान, समाधिको माध्यमबाट आत्मशुद्धि
के मोक्ष सबैका लागि आवश्यक छ?
नैतिक रूपमा हेर्दा, मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य मोक्ष नै हो। तर सबै व्यक्तिहरू त्यसमा रुचि राख्दैनन्। कोही भोग–सुख चाहन्छन्, कोही केवल भक्ति नै पर्याप्त ठान्छन्। वैष्णव परम्पराका सन्तहरू भन्छन् – मोक्ष होइन, भगवानको सेवा नै मुख्य लक्ष्य हो।
आजको सन्दर्भमा मोक्षको प्रसङ्ग
आजको भौतिकवादी युगमा मानिस संसारबाट छुटकारा होइन, संसारमै रम्न चाहन्छ। भोग, पद, पैसा, सम्बन्धहरूमा अल्झिएको यो जीवन वास्तवमै मोक्षप्रति आकर्षित छैन। तर ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने मृत्यु अटल छ। चाहे मान्छे चाहोस् या नचाहोस्, मृत्यु सबैलाई लैजान्छ। यही सत्यले मोक्षलाई अझ सान्दर्भिक बनाउँछ।
निष्कर्ष
मोक्ष भनेको केवल कुनै काल्पनिक मुक्ति होइन, यो आत्मा–परमात्माको पुनर्मिलन हो। मोक्ष नै ज्ञानको लक्ष्य हो, शुद्धताको शिखर हो, शाश्वत आनन्दको छाया हो। यो मानव जीवनको सबैभन्दा पवित्र प्रयोजन हो।
शास्त्र भन्छ: “ज्ञानी भोगको लागि होइन, मुक्ति प्राप्त गर्न जन्मन्छ।”
नारायण स्वयं सर्वशक्तिमान भएर पनि पृथ्वीमा अवतरण गर्छन्, मानव समस्याको समाधान दिन। आफ्नो कार्य सकेर फर्किन्छन् ।
तर मानव भने संसार छोड्न नै तयार छैन। साँच्चिकै गुनासो के हो भने –
यो त भाग्य नै हो कि मृत्यु अटल छ, नत्र मानिस मोक्षको कुरा कहिल्यै सम्झनै सक्दैनथ्यो।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.