— लोकसारथि सम्पादकीय, तिलोत्तमा ।
तिलोत्तमा नगरपालिका–६ स्थित श्री शान्ति दुर्गा मन्दिरले आगामी जेठ २३ गते आयोजना गर्न लागेको अन्तरविद्यालय धार्मिक हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता केवल एउटा कार्यक्रम होइन, यो एउटा आध्यात्मिक क्रान्तिको आह्वान हो — जसले वर्तमान शिक्षासंस्कृतिमा रसरहित सूचनाबाट भरिएको मस्तिष्कलाई भगवद् चिन्तनद्वारा पुष्ट बनाउने उद्देश्य राख्दछ।
आजको बालमन— हलिवुड, बलिवुड, टिकटक र कार्टुन पात्रहरूको स्मृतिमा तल्लीन छ, तर त्यही मनमा न श्रीमद्भगवद्गीता, न उपनिषद्, न नै जीवनका मूल उद्देश्यप्रतिको चेतना पाइन्छ। यो केवल एक पुस्तागत विचलन होइन, यो हाम्रो मौलिक चिन्तन र सनातन मूल्यवोधप्रति भएको मौन विसर्जन हो।
श्रीमद्भगवद्गीताबाट शिक्षा
गीता २.४४ मा भगवान् श्रीकृष्णले स्पष्ट चेतावनी दिनुहुन्छ:
“भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥”
अर्थ: जो भोग र ऐश्वर्यमा अत्यधिक आसक्त छन्, उनीहरूको चित्त भगवद् चिन्तनबाट विचलित हुन्छ र उनीहरूमा एकनिष्ठ ज्ञान उदय हुन सक्दैन।
हाम्रो किशोरपुस्ता पनि आज यही मानसिक अवस्थाबाट ग्रसित देखिन्छ। आत्मसाक्षात्कार, संयम, योग, ध्यानजस्ता विषयहरू उनीहरूका लागि पुराना किताबजस्तै भइसकेका छन्। सट्टा, मोबाइलको स्क्रिन र सामाजिक सञ्जालमा व्यस्तताले उनीहरूको चेतनालाई विकेन्द्रित पारेको छ।
धार्मिक हाजिरीजवाफ — ज्ञान र श्रद्धाको संगम
शान्ति दुर्गा मन्दिरद्वारा प्रस्तावित धार्मिक हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता यस्तो समयमा एक क्रान्तिकारी प्रयास हो — जसले विद्यालयस्तरका विद्यार्थीहरूलाई धर्म, संस्कृति, शास्त्र र संस्कारप्रति आकर्षित गराउने प्रयास गर्दछ।
यो प्रतियोगिता केवल जानकारी परीक्षण होइन; यो विद्यार्थीहरूमा सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम्को संस्कार रोप्ने प्रयास हो। संस्कृत नपढेका विद्यार्थीहरूका लागि खुला प्रतियोगिताले यो सुनिश्चित गर्दछ कि धर्मको पहुँच सीमित वर्गमा मात्र सिमित नरहोस्।
गीता ६.५ को सन्देश: आत्मोन्नति नै मुख्य उद्देश्य
“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥”
अर्थ: आफ्नो आत्मालाई आफ्नै प्रयासले उन्नति गर। आत्मा नै आफ्नो मित्र पनि हो र शत्रु पनि। आज यदि किशोरवर्गले आफ्नो मन, इन्द्रिय र बुद्धिमा नियन्त्रण गर्न सिके, उनीहरू आफैँ आत्मोन्नतिको मार्गतर्फ अघि बढ्न सक्छन्।
विद्यालय–मन्दिर सहकार्य: सनातन शिक्षा प्रणालीको पुनर्जागरण
हाम्रो प्राचीन गुरुकुल परम्परामा शिक्षा र धर्म एक आपसमा गहिरोसँग गाँसिएका थिए। तर आज, आधुनिक शिक्षा प्रणालीले धर्मलाई पाठ्यक्रमको परिधिबाट नै हटाएको छ। त्यसैले यस्तो प्रतियोगिता केवल ज्ञानमूलक प्रयास होइन; यो आत्मिक शिक्षाको पुनर्जागरण हो।
यदि विद्यालयहरूमा नियमित रूपमा—
-
गीता श्लोक वाचन प्रतियोगिता,
-
भजन तथा कीर्तन सत्र,
-
ध्यान र प्राणायाम कक्षा,
-
साधु–सन्तहरूको प्रवचन
जस्ता कार्यक्रम आयोजना गरिए भने, आजका विद्यार्थीहरूमा वैराग्य, विवेक, ब्रह्मचर्य जस्ता गुणहरू अंकुरित हुन थाल्नेछन्।
विवेक विकासको अभियान
गीता ४.३४ मा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सतगुरुको समीप जान, विनयपूर्वक प्रश्न गर्न र सेवाभाव राख्न आदेश दिनुहुन्छ:
“तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥”
“तिमी त्यो (आत्म-ज्ञान) तिनीहरूबाट जान, जो तत्व (परमसत्य) जान्ने ज्ञानी व्यक्ति हुन्। तिनीहरूको शरण जाऊ, विनम्रतापूर्वक प्रश्न गर, र सेवा गर। यस्ता तत्वदर्शी ज्ञानीहरूले तिमीलाई त्यो ज्ञान उपदेश गर्नेछन्।”
व्याख्या (नेपालीमा):
भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ अर्जुनलाई भन्नुभएको छ कि साँचो ज्ञान (आत्मा र परमात्माको यथार्थ ज्ञान) केवल पुस्तक पढेर या बाह्य आडम्बरले प्राप्त हुँदैन। यसको लागि चाहिन्छ:
-
प्रणिपात (विनम्र समर्पण) –
ज्ञान प्राप्त गर्न अहंकार छोड्नुपर्छ। गुरु वा तत्वदर्शीको अगाडि पूर्ण नम्रतासाथ समर्पित हुनुपर्छ। -
परिप्रश्न (सार्थक प्रश्न) –
केवल कण्ठस्त गर्ने होइन, जान्ने जिज्ञासा राखी विवेकपूर्ण तरिकाले प्रश्न गर्नुपर्छ। जिज्ञासा ज्ञानको मूल हो। -
सेवा (भक्तिपूर्वक सेवा) –
केवल मुखले होइन, तन, मन र भावनाले गुरु वा ज्ञानमार्गमा लागेका व्यक्तिहरूको सेवा गर्नु जरुरी छ। सेवा भावनाले अहंकार पगालिन्छ।
तत्वदर्शी ज्ञानी को हुन्?
जो केवल शास्त्र पढेका छैनन्, तर प्रत्यक्ष आत्म-साक्षात्कार गरेका छन् — आत्मा, संसार, र परमात्माको सत्यलाई अनुभव गरेका छन्। यिनीहरू नै ‘तत्त्वदर्शी’ हुन्। यस्ता गुरुले मात्र आत्मज्ञान दिने शक्ति राख्छन्।
निष्कर्षः
यो श्लोकले आध्यात्मिक यात्राको मूल सूत्र बताउँछ —
विनम्रता + जिज्ञासा + सेवा = सच्चा आत्मज्ञान प्राप्त गर्ने मार्ग।
विद्यालय तथा कलेजहरूले पनि आध्यात्मिक उन्नतिको उद्देश्यका साथ उल्लेखनीय पुरस्कारसहितका धार्मिक प्रतियोगिता आयोजना गर्नुपर्छ। जीवन जिउने कलाको विकासका लागि यस्तो पहल आजको समयको अपरिहार्य आवश्यकता बनिसकेको छ। धर्म–संस्कृति–शास्त्रका ज्ञाताहरूले विद्यार्थीहरूलाई जीवनको सही मार्ग देखाउन सकून् भन्ने उद्देश्यले आयोजना गरिँदै आएको यस्तो धार्मिक जागरण अत्यन्त स्वागतयोग्य छ। तिलोत्तमाबाट सुरु भएको यो प्रयास अन्य नगरपालिकाहरूका लागि पनि अनुकरणीय बन्न सकोस् — विद्यार्थीहरु चरित्रवान, वीर्यवान, नैतिकवान, मानवप्रेमी, देशप्रेमी, भजनानन्दी बनून् यही शुभेच्छा।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.