भूमिका:
आजको संसारमा विशेष गरी युवा वर्गलाई कर्मभन्दा पनि परिणामप्रति मोह, सजिलो बाटो खोज्ने प्रवृत्ति र जिम्मेवारीबाट पन्छिने मनोवृत्तिले घेरेको छ। यस्ता अवस्थामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मयोगका माध्यमबाट जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण र समर्पित बनाउन सकिन्छ भन्ने शिक्षा दिएका छन्। यहाँ प्रस्तुत श्लोकहरू (२२–२४) भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नै जीवनदृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दै संसारिक कर्ममा आफू कसरी निरन्तर लागिरहन्छन् भनेर वर्णन गर्छन्। यी श्लोक युवालाई कर्मशील, उत्तरदायी र समाजप्रति निष्ठावान बन्ने मार्गदर्शन गर्छन्।
श्लोक २२
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥२२॥
भावार्थ:
हे पार्थ (अर्जुन)! तीनै लोकमा (स्वर्ग, पृथ्वी, पाताल) मद्वारा गर्नुपर्ने कुनै पनि कर्म छैन। म केही प्राप्त गर्न चाहन्न, सबै प्राप्त गरिसकेको छु। तैपनि म निरन्तर कर्ममा लागिरहन्छु।
व्याख्या:
श्रीकृष्ण स्वयं ईश्वर हुनुहुन्छ—उहाँलाई न कुनै लालसा छ, न केही अभाव। तर पनि उहाँ कर्म गर्नबाट पछि हट्नुहुन्न। उहाँले सबैलाई देखाउन चाहनुहुन्छ कि कर्म गर्नु नै जीवनको धर्म हो। यदि ईश्वरले नै कर्म गर्न छोडे भने, मानिसहरू किन कर्म गर्ने?
यो सन्देश विशेष गरेर अहिलेका युवाहरूसँग गम्भीर रूपले सम्बन्धित छ। धेरैले सोच्छन्, “मेरो त के नै बिग्रन्छ?” वा “अरूले गर्छन् नि!” तर भगवान् स्वयं पनि कर्म गर्छन् भने, हामीले कर्म नगरीकन बाँच्ने अधिकार कहाँबाट आउँछ?
श्लोक २३
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥२३॥
भावार्थ:
हे पार्थ! यदि म कहिल्यै पनि कर्ममा सजग भई नलाग्ने हो भने, मानिसहरू पनि मेरो मार्ग अनुसरण गर्दैनन्।
व्याख्या:
श्रीकृष्ण यहाँ आदर्शको महत्वको चर्चा गर्दै भन्नुहुन्छ—संसारले सधैं नेताको अनुकरण गर्छ। यदि अगुवा नै कर्मबाट विमुख भयो भने, समाज पनि आलसी र दायित्वविहीन बन्नेछ।
आजको सन्दर्भमा, युवाहरू सामाजिक सञ्जालका “इन्फ्लुएन्सर” वा सेलिब्रेटीहरूको अनुसरण गर्छन्। यदि ती व्यक्तिहरू निष्क्रिय, नकारात्मक वा उच्छृङ्खल छन् भने, समग्र युवा वर्ग पनि त्यतै आकर्षित हुन्छ। त्यसैले आफू कर्मशील र उत्तरदायी बन्ने मात्र होइन, अरूका लागि पनि उदाहरण बन्ने चेतना आवश्यक छ।
श्लोक २४
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥
भावार्थ:
यदि म कर्म नगर्ने हो भने, यी सम्पूर्ण प्राणीहरू विनाशतर्फ जान्छन्। म अराजकता (सङ्कर जाति) को कारण बन्छु र सम्पूर्ण सन्तानहरूको विनाश गरिदिन्छु।
व्याख्या:
श्रीकृष्ण यहाँ एक गम्भीर चेतावनी दिनुहुन्छ। यदि एक नेतृत्वदायी व्यक्ति निष्क्रिय भयो भने, त्यो केवल आफ्नो लागि होइन, सम्पूर्ण समाज र भावी पुस्ताका लागि विनाशको कारण बन्न सक्छ। “सङ्कर” भन्नाले धार्मिक, नैतिक, सामाजिक मूल्यहरूको गिरावट हो।
आज पनि जब शिक्षित युवा वर्ग कर्मबाट टाढा हुन्छ, तब भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, नशा, हिंसा, र अधर्म बढ्छ। त्यसैले युवाहरूले नसोच्नु कि “मेरो कर्मको समाजमा के असर पर्छ?” — प्रत्येक कर्मले कुनै न कुनै तरंग समाजमा फैलाउँछ।
युवालाई सन्देश (नैतिक शिक्षा):
-
तपाईंको कर्मले समाजलाई मार्गदर्शन गर्छ।
अरूको प्रभावमा नपरी, आफू उदाहरण बन्नुहोस्। -
कर्मलाई टार्न होइन, स्वीकार्नुस्।
सजिलोको खोजीमा होइन, कर्तव्यबोधमा जीवन जिउनुहोस्। -
ईश्वर पनि कर्म गर्छन् भने, तपाईंलाई किन छुट छ?
सम्मानजनक जीवन त्यही हो, जहाँ मानिस निरन्तर कर्ममा लागिरहन्छ। -
आजको जिम्मेवारीले नै भविष्य बनाउँछ।
तपाईको प्रत्येक कर्म भविष्यको पुस्ताको दिशा तय गर्छ। -
सत्कर्मले मात्र समाजलाई बचाउन सकिन्छ।
निष्क्रियता वा पलायनले सङ्कर जातिको वृद्धि हुन्छ — जसको अन्त्य हिंसा, विनाश र अराजकता हो।
निष्कर्ष:
यी तीन श्लोकहरू कर्मयोगको हृदय हुन्। भगवान् स्वयं कर्म गरिरहनुहुन्छ, अरूका लागि मार्गदर्शक बन्न। यदि युवाहरूले यी श्लोकलाई आत्मसात गरे भने, व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आउन सक्छ। कर्म नै धर्म हो — यही गीता सन्देश हो।
जय श्रीराधाकृष्ण! जय सनातन धर्म ! जय सनातन राष्ट्र नेपाल !
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.