काठमाडौं । सनातन धर्ममा अमावस्याको तिथिलाई विशेष महत्वका साथ मानिन्छ । विशेषगरी पितृ पक्षको अन्तिम दिन पर्ने अमावस्या तिथिलाई सर्वपितृ अमावस्या भनिन्छ । शास्त्रीय मान्यताअनुसार पन्ध्र दिनसम्म आफ्ना वंशजको श्राद्ध ग्रहण गरेका पितर यस दिनपछि पुनः आफ्ना लोकतर्फ जाने भएकाले यसलाई अत्यन्तै पवित्र दिन मानिन्छ ।

यस वर्ष सर्वपितृ अमावस्या २०८२ असोज ५ गते (सेप्टेम्बर २१, २०२५) मा परेको छ । धर्मग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार जसको मृत्यु अमावस्या वा चतुर्दशी तिथिमा भएको छ, तिनको श्राद्ध तथा पिण्डदान यसै दिन गर्नुपर्ने परम्परा छ ।

ज्योतिषविद्हरूका अनुसार, यस दिन विशेष विधि–विधानसहित श्राद्ध, तर्पण, पिण्डदान तथा तिलांजलि दिनु अत्यन्त शुभ मानिन्छ । यसरी पितृपूजन गरे जीवनमा आएका अवरोध, रोग–व्याधि र समस्याबाट मुक्ति पाइने विश्वास गरिन्छ ।

साथै, सर्वपितृ अमावस्यामा गरिनुपर्ने केही विशेष कर्महरूमा पशुपक्षीलाई भोजन गराउनु प्रमुख छ । पितृ पक्षको अन्तिम दिनमा पशुपक्षीको सेवा–सत्कार गर्दा पितृहरू प्रसन्न भई वंशजलाई आशीर्वाद दिने धार्मिक मान्यता छ ।

यस दिन दान–पुण्य गर्न पनि उत्तिकै महत्व दिइन्छ । विशेषगरी अन्न, वस्त्र, घिउ, कालो तिल लगायतका वस्तु दान गर्नाले पितृहरू प्रसन्न हुने र आफ्नो कृपा दृष्टि सन्ततिमा कायम राख्ने विश्वास गरिन्छ । साथै गरीब तथा असहायलाई भोजन गराउनु अत्यन्तै पुण्यदायी मानिन्छ । यस्तो कार्यले ग्रहदोष शान्त भई घर–परिवारमा समृद्धि आउने धार्मिक धारणा छ ।

यसरी, सर्वपितृ अमावस्या केवल श्राद्धपिण्डदान मात्र नभई दान–पुण्य, सेवा र करुणाको दिनका रूपमा समेत मनाइन्छ, जसले पितृसन्तुष्टिसँगै वंशजलाई कल्याणकारी आशीर्वाद प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ ।

सेप्टेम्बर २१, २०२५ को आंशिक सूर्यग्रहण दक्षिणी गोलार्धका केही भागमा (प्रमुखतः न्यूजील्यान्ड, अष्ट्रेलियाको पूर्वी तट र प्रशान्तका टापुहरु/अन्टार्कटिका) देखिने चर्चित घटना हो — यसको मार्ग र समय NASA / TimeandDate / Space.com जस्ता खगोलिय स्रोतहरूले प्रकाशित गरिसकेका छन्। नेपाल वा भारतबाट यो ग्रहण दृश्य क्षेत्रमा पर्दैनन्।त्यसै कारण केही ज्योतिष/खबर प्रस्तोता/धर्म आलेखले भनिरहेका छन् कि नेपालमा सूर्यग्रहण नदेखिनाले ‘सुतक’ लगाउन आवश्यक नपर्ने देखिन्छ — समान समाचार र विश्लेषणले भारतसमेत उक्त ग्रहणबाट अप्रभावित हुने संकेत दिएको छ। (सार्वजनिक पंक्तिहरूमा यसै विषयमा समयपत्रिका र लोकप्रिय विज्ञान–पोर्टलहरूले समेत ‘देशमा ग्रहण नदेखिने’ कुरा औँल्याएका छन्)।

• सुतक कुन अवस्थामा लागू हुन्छ?
  परम्परागत रुपमा सुतक (ग्रहणको कारणले आउने ‘अशुद्धि’ अवधि) त तब मानिन्छ जब ग्रहण सो क्षेत्रमा प्रभावकारी रूपमा देखिने वा सो स्थानमा ग्रहणको असर हुने हुन्छ। कतिपय पण्डित र ग्रन्थहरूले सुतकको प्रारम्भ ग्रहण शुरु हुनु भन्दा पूर्वका घण्टा (केही स्रोतमा ‘९ घण्टा’ वा ‘४ प्रहर’ जस्ता नियम) बाट गणना गरिन्छ; तर यी समय–परिभाषा र नियमहरू ग्रन्थ/सम्प्रदाय अनुसार फरक पर्न सक्छन्। त्यसैले सुतक लागू हुन्छ/नहुँदाको निर्णय प्रायः क्षेत्रीय दृश्यमानतामा भर पर्छ।

• यदि ग्रहण नेपालबाट देखिंदैन भने के सुतक र निषेध लाग्छ?
  धेरै ज्ञात पण्डित तथा परम्परागत मार्गदर्शनमा — यदि ग्रहण स्थानीय रूपमा देखिंदैन र त्यो तिथिमा ग्रहणको प्रभाव तपाईँको भौगोलिक क्षेत्रमा नहोइने पुष्टि छ भने सुतक लागू नगर्दा पनि ठिक हुने ठानिन्छ; यसर्थ श्राद्ध र पिण्डदान गर्न कुनै रोक नहुने देखिन्छ। त्यस्तो निर्णय विज्ञान (ग्रहण दृश्यता/पाथ) र स्थानीय पञ्चाङ्ग/पण्डित सुझावसँग मिलाएर गरिनुपर्छ।

• श्राद्ध (सर्वपितृ अमावस्या) को साइत कसरी निर्धारण गर्ने? व्यावहारिक विधि

  • पहिले आफ्नो स्थानीय पञ्चाङ्ग हेर्नुहोस् — अमावस्या (तिथि) कहिले आरम्भ र समाप्त हुन्छ त्यो पञ्चाङ्गमै स्पष्ट हुन्छ। श्राद्ध सामान्यतया उही अमावस्या (तिथि) भित्र हुने गरी गरिन्छ; यदि त्यही दिनतापनि ग्रहणले प्रभाव पार्ने हो भने परम्परा अनुसार वैकल्पिक नियमहरू अपनाइन्छ।

  • किनभने यस वर्षको ग्रहण नेपालबाट दृश्य होइन, वैज्ञानिक तथ्य र पञ्चाङ्गले अमावस्या तिथि पुष्टि गरेपछि आफ्नो स्थानिय पण्डित/पुरोहितसँग मिलेर परम्परागत अनुसार दिउँसोको उपयुक्त बेला (सोधिने परम्परा अनुसार प्रातः/मध्यान्ह/बेलुका—परिवार र सम्मत पण्डितको परामर्शबाट) मा श्राद्ध सम्पन्न गर्न सकिन्छ। धेरै ग्रन्थले भनिन्छ कि यदि ग्रहण स्थानीय रूपमा छैन भने श्राद्ध गर्नमा विशेष रोक छैन।

  • वैकल्पिक–सुरक्षात्मक तरिका: यदि परिवार अधिक श्रद्धालु/संकोची छ भने, पञ्चाङ्गमा दिइएको उचीत मुहूर्त (शुभ घडी) अनुसार या पण्डितले दिने निर्धारित समयअनुसार श्राद्ध सम्पन्न गर्न सकिन्छ — विशेष गरी सूर्यास्तअघि वा नित्य-अनुसार दिउँसोको कालमा गरिन्छ (स्थानीय प्रथा भेदले फरक पर्न सक्छ)।