सम्पादकीय

नेपालमा दशैंका बेला विजयादशमीदेखि पूर्णिमासम्म पाँच दिनसम्म टिका लगाउने परम्परा रहिआएको छ। प्रायः घरघरमा देवीदेवताको पूजा गरेर कम्तिमा पनि २५० ग्राम चामलको टिका मुछिन्छ। अब कल्पना गरौँ — यदि नेपालका करिब दुई करोड हिन्दूहरू मध्ये सबैले यति मात्र चामल टीकाका लागि प्रयोग गरे भने त्यो ५,००० टनभन्दा बढी (५०,००० क्विन्टल) चामल केवल टिका बनाउन र लगाउनका लागि खर्च हुन्छ।

त्यो चामल यदि टीकाको रूपमा प्रयोग नगरी बचत गर्न सकिन्थ्यो भने, औसत चार जनाको परिवारलाई २५ किलो चामल प्रति महिना खाने हिसाबले करिब ५०,००० परिवारलाई चार महिना वा करिब एक वर्षसम्म खान पुग्थ्यो। यो गणना केवल प्रतीकात्मक हो, तर यसले एउटा गहिरो यथार्थ देखाउँछ — हामीकहाँ खानेकुराको मूल्य घटेको छ, जबकि लाखौं मानिस अझै भोकै सुत्न बाध्य छन्।

कृषि प्रधान देश, तर किसान विना खेती

नेपालको पहिचान ‘कृषि प्रधान देश’ भनेर गरिन्छ, तर आज अधिकांश जनताले खेती–किसानीको पेशा त्यागेर वैकल्पिक रोजगारी रोजिरहेका छन्। एकातिर जमीन बाँझो हुँदै गएको छ, अर्कोतिर राज्यका कृषि नीति र योजना किसानमैत्री छैनन्। किसानका समस्याको समाधान गर्नुपर्ने निकाय स्वयंले भारतबाट करोडौँ टन खाद, युरिया र कीटनाशक आयात गर्ने नीति लिएको छ, जसले नेपालको माटोको प्राकृत गुण नष्ट गरिरहेको छ।

माटोमा अत्यधिक रासायनिक प्रयोगका कारण उर्वरता घट्दै गएको, पानी स्रोत सुक्दै गएको र जैविक खेतीको अभ्यास हराउँदै गएको तथ्यलाई विज्ञहरूले पटक–पटक चेतावनी दिँदै आएका छन्। तर राज्यको ध्यान कृषि पुनर्जीवनभन्दा आयात र नाफामुखी प्रणालीतर्फ केन्द्रित छ।

भोक, बर्बादी र बेमेल जीवनशैली

विश्व खाद्य कार्यक्रम (WFP) का अनुसार नेपालमा २० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या गरिबी रेखामुनि बस्छ र करिब २५ प्रतिशत बालबालिका कुपोषणको जोखिममा छन्। ग्रामीण क्षेत्र, विशेष गरी कर्णाली र पश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा खाद्य असुरक्षा गहिरो छ।

तर यही देशमा प्रत्येक दिन थुप्रै परिवारले पकाएको खाना फ्याँक्ने गर्छन्। भोज, रेस्टुरेन्ट र सहरका होटेलहरूमा थालभरि परिकार लिइन्छ तर खाएर आधा फ्याँकिन्छ। “को भोको छ भनी चिन्ता लिने मानवता नै हराइसकेको छ।” यो अवस्था केवल खाद्य बर्बादी होइन, नैतिक संकट पनि हो।

कुपोषण र गरिबीको चक्र

ग्लोबल हङ्गर इन्डेक्स २०२४ अनुसार नेपाल १२७ देशमध्ये ६८औं स्थानमा छ र “मध्यम भोक” श्रेणीमा पर्छ। नेपालका २४.८ प्रतिशत बालबालिका लामो अवधिको कुपोषण (stunting) र ८ प्रतिशत बालबालिका अल्पकालीन कुपोषण (wasting) को शिकार छन्। यी तथ्यांकले देशको भविष्यमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ — किनकि कुपोषित बालबालिका शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर पुस्ता उत्पादन गर्छन्।

विश्व खाद्य दिवसको सन्देश

हरेक वर्ष १६ अक्टोबरमा विश्व खाद्य दिवस (World Food Day) मनाइन्छ, जसलाई संयुक्त राष्ट्रसंघको फूड एण्ड एग्रिकल्चर अर्गनाइजेशन (FAO) ले सन् १९४५ देखि आयोजना गर्दै आएको हो।
सन् २०२५ को नारा हो — “Hand in Hand for Better Foods and Better Future” (बेहतर खाना र उज्ज्वल भविष्यका लागि हातेमालो)। यसको सन्देश स्पष्ट छ — साझा प्रयास बिना न त स्वस्थ समाज सम्भव छ, न दिगो भविष्य।

नेपालले पनि यो दिवसलाई औपचारिक उत्सवभन्दा व्यावहारिक आत्मनिरीक्षणको अवसर बनाउन जरुरी छ। जब एकातिर ५०,००० क्विन्टल चामल मात्र टीकामा खर्चिन्छ र अर्कोतिर लाखौं नागरिक भोकले तड्पिन्छन्, तब “खाना केवल परम्परागत होइन, नैतिक जिम्मेवारी पनि हो” भन्ने सत्य सम्झिनु आवश्यक छ।

निष्कर्ष : आत्मनिर्भर कृषितर्फ फर्कौं

नेपालले भोकमरी, कुपोषण र खाद्य अभावको समस्या समाधान गर्न आत्मनिर्भर कृषि प्रणाली पुनर्जीवन गर्नैपर्छ। माटो बचाउने, जैविक खेती प्रोत्साहन गर्ने, किसानलाई प्रोत्साहन र सुरक्षा दिने र खाद्य वितरण प्रणाली सुधार्ने दिशामा ठोस कदम आवश्यक छ।

युवाहरू वैदेशिक रोजगारीतर्फ दौडिरहेका बेला देशभित्र कृषिमा सीपयुक्त जनशक्ति र परिश्रमको अभाव गहिरिँदै छ। यसबीचमा, राज्य र समाजले ‘कति खायौं’ भन्दा ‘कति उत्पादन गर्‍यौँ, कति बचायौं’ भन्ने सोच विकास गर्न जरुरी छ।

विश्व खाद्य दिवसको सन्देश यही हो —
खाना बर्बाद नगर्ने, माटोलाई माया गर्ने, किसानको सम्मान गर्ने र भोकमुक्त नेपाल निर्माण गर्ने हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।