कार्तिक महिनाको कृष्णपक्षको एकादशीलाई रमा एकादशी, रम्भा एकादशी अथवा कार्तिक कृष्ण एकादशीका रूपमा मनाइन्छ। यो पवित्र तिथि तिहारभन्दा ठीक चार दिनअघि पर्छ, जसका कारण यसको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व अझ बढेको हुन्छ।

रमा एकादशीलाई देवी लक्ष्मीसँग जोडिएको एकादशी मानिन्छ, किनकि लक्ष्मी माताको अर्को नाम ‘रमा’ पनि हो। भगवान् विष्णु र लक्ष्मीको संयुक्त आराधनाका रूपमा यो दिन अत्यन्त शुभ मानिन्छ।

हजारौं यज्ञको फल दिने एकादशी

धार्मिक ग्रन्थहरूका अनुसार, रमा एकादशीको व्रत लिनाले हजार अश्वमेध यज्ञ र सय राजसूय यज्ञ बराबरको फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। भगवान् विष्णुका प्रिय तिथि भएकाले यस दिन व्रत, उपवास र दान गर्नेलाई अकाल मृत्यु, दरिद्रता र पाप नाश हुने बताइन्छ।

महाभारतमा उल्लेखित कथा : चन्द्रभागा र शोभनको दिव्य पुनर्मिलन

महाभारतमा भगवान् कृष्णले युधिष्ठिरलाई यस एकादशीको महिमा बताउँदै चन्द्रभागा र राजा शोभनको कथा वर्णन गर्नुभएको छ।

राजा मुचुकुन्दका पुत्री चन्द्रभागा र उनका पति राजा शोभनले व्रत सुरु गरे पनि शोभन कमजोर शरीरका कारण मृत्युको मुखमा पर्छन्। तर, रमा एकादशी व्रतको प्रभावले उनी पुनः मन्दराचल पर्वतमा स्वर्ग समान जीवन पाउँछन्।

एक ब्राह्मणमार्फत यो खबर चन्द्रभागासम्म पुग्छ, र उनले पनि मन्दराचल पुगेर ऋषि वामदेवको माध्यमबाट दिव्य अभिषेक प्राप्त गर्छिन्। व्रतको शक्ति र विष्णु आराधनाको प्रभावले उनी पुनः शोभनसँग मिल्छिन् र दुबैले समृद्ध र दिव्य जीवन व्यतीत गर्छन्।

यो कथा आज पनि लाखौँ श्रद्धालुका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ — भक्ति, संयम र श्रद्धाद्वारा पाप नाश र मोक्ष प्राप्त गर्न सकिने सन्देशसहित।

व्रत विधि र पूजा प्रक्रिया

रमा एकादशीका दिन व्रत बस्ने भक्तजनले बिहानै सूर्योदयअघि उठी नित्यकर्म पूरा गरी स्नान गर्छन्। त्यसपछि भगवान् विष्णु र लक्ष्मीको मूर्तिलाई धूप, दीप, पुष्प, फल र नैवेद्य अर्पण गरेर पूजा गरिन्छ।

व्रतधारीले यो दिन निराहार बस्ने वा कतिपय परम्परामा एक मात्र समय भोजन गर्ने चलन छ। साथै, विष्णुका प्रिय तुलसीको पनि आराधना गरिन्छ।

समृद्धि र शान्तिको प्रतीक

रमा एकादशी व्रतलाई समृद्धि, सौभाग्य र पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ। जसले श्रद्धा र भक्ति पूर्वक यस दिन भगवान् लक्ष्मी–नारायणको पूजन र व्रत गर्छ, उसको जीवनमा धन, सुख, शान्ति र मोक्ष प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।

यसरी कार्तिक कृष्ण एकादशी अर्थात् रमा एकादशी केवल धार्मिक विधि मात्र होइन, मानव आत्माको पवित्रता, संयम र ईश्वरीय प्रेमको एक अद्भुत उत्सव पनि हो।