सम्पादकीय

हरेक वर्ष, कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीको दिनले हामीलाई एउटा अनौठो र व्यापक स्मरण गराउँछ — त्यो हो “काग” अर्थात् हाम्रो सामुदायिक, प्राकृतिक परिवेशका एक-सहयोगी र सन्देश संवाहक पंक्षीप्रति सम्मान। यो दिनलाई नेपाली सनातनी परिवेशमा काग तिहार भनिन्छ, जहाँ हामी कागलाई भोज्य पदार्थ दिएर, घर आँगनमा बोलाएर, शुभ सन्देश ल्याउने शुभचिन्हका रूपमा पूजा गर्छौं।

यो पर्व केवल एउटा धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन, यसले प्रकृति र मान्छेबीचको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ — काग जस्तै हाम्रो आसपासका पंक्षी, जीवजन्तु, वातावरणका तत्वहरूलाई हामीले भुल्दै आएका छौँ।

नेपालको पुरानो लोकश्रुति अनुसार, कागलाई यमराजका सन्देशवाहकका रूपमा हेरिन्छ — जहाँ मृत्यु, समाप्ति र नयाँ आरम्भका प्रतीक रहेका छन्।
तर मात्र त्यस अर्थमा सीमित होइन; कागले हामीलाई अरू महत्वपूर्ण कुरा स्मरण गराउँछ:

• प्रकृति सँगको सम्बन्ध — भोजन फेला पार्ने बित्तिकै प्रसन्न मनले कागले आफ्ना साथीहरूलाई पनि सँगै खान निम्तो दिन्छ (काक आहृयते काकान्, याचको न तु याचकम्। काकयाचकयोर्मध्ये वरं काको, न याचक:।। ) हामीलाई साझा जीवन र आपसी आदान-प्रदानको पाठ दिन्छ भने मान्छेहरू त्यस्तो अवस्थामा स्वार्थी प्रवृत्ति देखाउँछन्।

• सूचना, चेतना र चेतावनी — कागको कर्‍कारले हामीलाई चुपचाप चेताउँछ कि ‘धेरै समय प्रकृतिबाट टाढा भएका छौँ’ भनेर। विश्व संस्कृतिहरूमा कागलाई चेतावनी, अन्त्य, र नयाँ सुरुवातका संकेतका रूपमा हेरिन्छ।

आज हामी तीव्र गतिमा कृत्रिम संसारमा तानिएका छौँ — स्मार्टफोन, सामाजिक माध्यम, प्लास्टिकका वरिपरि घुमिरहेका छौँ। तर यही प्रवृत्तिले दैनिक जीवनका अनेक समस्या जन्माएका छन्: मानसिक तनाव, एकाकित्व, प्रकृति सँगको भेदभाव।
काग तिहारले हाम्रो चेतना जगाउँछ — प्रकृति, सजीव प्राणी, वातावरण हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा हुन्, केवल पृष्ठभूमि होइनन्। यदि हामीले उनीहरुको अस्तित्वलाई सम्मान गर्यौं भने मात्र प्रेम, सुरक्षा, समृद्धि सम्भव हुन्छ।

दीपावली पर्वमा काग तिहार-पहिलो दिन, त्यसपछि कुकुर, गाई, गोरु/गोवर्धन र भाइटीका (भाइ–बहिनीबीचको सम्बन्ध) सम्मका प्राणी, सम्बन्ध र परिवारलाई पूजा गरिन्छ। 
यसले संकेत गर्छ — मानव मात्र होइन, प्रकृतिका हरेक अंगलाई सम्मान गरौँ, किनकि सबै सम्बन्धित छन्।

आजको दिन, हामीले कागलाई मात्र मिठाइ खुवाउने अवसर होइन — आफ्नो व्यवहार र दृष्टिकोण फेरिने अवसर पनि हो।

• कागलाई भोज दिनु भनेको प्रकृतिलाई मान दिने,

• कागलाई आदर गर्नु भनेको प्रकृति सँगको बिछोड भत्काउने,

• र कागको प्रतीकलाई बुझ्नु भनेको हामी मन-मस्तिष्कमा कृत्रिमताको बाइपास गरेर स्वाभाविकतालाई फर्काउने हो।

आउनुहोस् — यस काग तिहारमा हामी सबै मिलेर प्रकृति सँगको सम्बन्धलाई पुनर्स्थापना गरौँ। हाम्रा घर, आँगन मात्र झिलिमिल गरिरहँदैनन् —सम्पूर्ण प्रकृति उल्लासमय बन्छ । गाइ, बोटबिरुवा, जल, हावा, घाम, रज, काग (चराचुरुङ्गी) आदिको रुपमा हामी जीवहरुको प्रकृतिले कुनै भेदभाव नराखी सबै प्रकारले पालनपोषण गरिरहेको छ । हामी पनि प्रकृतिको सहयात्री, रक्षक र भक्त बनिरहौँ।

स्मरण रहोस् मानव जातिका लागि काग तिहारको बहानामा कागले हरेक वर्ष यही सन्देश दिन्छ—‘‘म आफ्नो कर्म र धर्म छोड्दिनँ । म जन्मिएको उद्देश्य अनुरुप कृत्रिमता र आडम्बर बिनै जीवनचक्र पुरा गर्छु, उनै विराट श्रीकृष्णस्वरुपमा विचरण गर्छु र अन्ततः श्रीकृष्णमै लीन हुन्छु । मेरो स्वयंको बल, बुद्धि, सामर्थ्य केही छैन । म जे छु, जति छु, जस्तो छु सबै श्रीकृष्णको कृपाले छु । हे मानव तिमी पनि आफ्नो कर्म र धर्मप्रति दृढ बन । जीवन छँदै स्वयंको निर्णयबलले श्रीकृष्णको शरणमा आऊ । यही तिम्रो सत्य पराक्रम हुने छ । मानव भएर जन्मिनुको मूल लक्ष्य यही हो ।’’ 
शुभ काग तिहार!