श्रृङ्खला : श्रीमद्भगवद्गीता, अध्याय ४, श्लोक २७
✍️ विष्णुप्रसाद भण्डारी।
मिति : २०८२ कात्तिक ८ गते
भूमिका :
जीवनमा हरेक कर्म एउटा यज्ञ हो — चाहे त्यो काममा होस्, सम्बन्धमा होस्, वा ध्यानमा।
भगवान् श्रीकृष्णले गीता अध्याय ४ मा यस यज्ञको गहिरो रहस्य उद्घाटन गर्दै भन्नुहुन्छ —
“साँचो यज्ञ त्यो हो, जसमा मानिस आफ्नो इन्द्रिय, मन र प्राणलाई आत्मसंयम र ज्ञानको अग्निमा अर्पण गर्छ।”
आजको अव्यस्त र भोगवादी समयका युवाहरूका लागि यो श्लोक आत्मानुशासनको महामन्त्र जस्तै छ।
मूल श्लोकः
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ २७॥
भावार्थः
केही योगीजनहरू आफ्नो सबै इन्द्रियक्रिया र प्राणक्रियालाई
आत्मसंयम र ज्ञानको अग्निमा आहुति स्वरूप अर्पण गर्छन्।
अर्थात् उनीहरूले दृष्टि, वाणी, श्रवण, र प्राणको प्रत्येक गति
ईश्वरप्राप्तिको साधन बनाउँछन् — स्वार्थको साधन होइन।
विस्तृत व्याख्या :
गीताको यो श्लोक “आन्तरिक यज्ञ”को प्रतीक हो।
यहाँको अग्नि हवनकुण्डको आगो होइन, आत्मसंयमको ज्वाला हो।
जब साधक इन्द्रियहरूको नियन्त्रण गर्छ, तब त्यो नियन्त्रण नै यज्ञ हो।
-
इन्द्रिय यज्ञ: नेत्र, श्रवण, जिब्रो, स्पर्श र घ्राण — यी सबै इन्द्रियहरू जब भगवान्मा अर्पित हुन्छन्,
तब हरेक दृष्टि, हरेक श्रवण, र हरेक वाणी पवित्र हुन्छ। -
प्राण यज्ञ: श्वास र प्राणको गति जब ईश्वरस्मरण र ध्यानमा नियोजित हुन्छ,
तब प्राण नै पूजा बन्छ, र साधकको अन्तरमा ज्ञानदीप प्रज्वलित हुन्छ।
यसरी जो व्यक्ति आफ्नो इन्द्रिय र प्राणलाई संयम र समर्पणमा रूपान्तरण गर्छ,
उही साँचो साधक, उही साँचो यज्ञकर्ता हो।
युवावर्गका लागि गहिरो सन्देश :
आजको युवा पुस्ता असंख्य प्रलोभन र प्रतिस्पर्धामा बाँधिएको छ।
तर गीता भन्छ — “संयम नै सफलता हो।”
-
इन्द्रियको ऊर्जा बचत गर:
दृष्टि, वाणी र विचारलाई निरर्थक दिशामा होइन, सिर्जनात्मक काममा प्रयोग गर।
यही हो आत्मसंयमको पहिलो यज्ञ। -
ज्ञानद्वारा आत्मदीप प्रज्वलित गर:
जब विवेक र अध्ययनले चेतनाको दीप बाल्छ,
तब अन्धकारमय निर्णयहरू स्वयम् जल्छन्। -
साँचो साधना जीवनमै छ:
ध्यान मन्दिरमा मात्र होइन, कामको मध्यमा पनि सम्भव छ —
यदि हरेक कर्म ईश्वरमा समर्पित हो भने। -
समर्पणमै स्वाधीनता छ:
जसले आफैलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ,
ऊ नै संसारका सबै बन्धनहरूबाट स्वतन्त्र हुन्छ।
जीवन–सन्देश :
साँचो यज्ञ अब हवनकुण्डमा होइन,
हृदयमा जल्ने ज्ञान र संयमको अग्निमा हुन्छ।
जब युवा पुस्ताले आफ्नो शक्ति, समय र चेतनालाई
सत्य, सेवा र समर्पणमा अर्पण गर्छ —
त्यो नै श्रीकृष्णको “आत्मसंयमयोगाग्नि” हो।
त्यो नै चेतनाको यात्रा हो —
जहाँ जीवन पूजा बन्छ, कर्म यज्ञ बन्छ, र हृदय भगवान्को मन्दिर बन्छ।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.