श्रृङ्खला : श्रीमद्भगवद्गीता — चेतनाको यात्रा – श्लोक २९
विष्णुप्रसाद भण्डारी

भूमिका :

श्रीमद्भगवद्गीता ज्ञान–योगको महासागर हो, जहाँ प्रत्येक श्लोकले आत्मोन्नतिको मार्ग उद्घाटित गर्छ। अध्याय ४ अर्थात् ज्ञान–कर्म–संन्यास योग मा भगवान् श्रीकृष्णले विभिन्न यज्ञहरूको विवेचना गर्दै मनुष्यलाई कर्ममार्फत ज्ञान प्राप्तिको बाटो देखाउनु भएको छ।
श्लोक २९ मा प्रभु योगीहरूको अत्यन्त सूक्ष्म साधनाको उल्लेख गर्नुहुन्छ — जसमा श्वास–प्रश्वास नै यज्ञको रूप धारण गर्छ। यसलाई प्राणायाम–यज्ञ भनिन्छ, जहाँ श्वास स्वयं साधन र साध्य दुवै बन्छ।

मूल श्लोक :

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ॥२९॥

भावार्थ :

केही योगीहरू आफ्नो अपान वायुमा प्राण वायुलाई होम गर्छन्, र केही प्राण वायुमा अपान वायुलाई। यस्ता योगीहरू प्राण–अपानको गति रोक्दै प्राणायाममा स्थिर हुन्छन्।
अन्य नियत आहार भएका योगीहरू भने प्राणलाई प्राणमै होम गर्छन् — अर्थात् श्वास–प्रश्वासलाई नै आत्मसंयमको यज्ञ बनाउँछन्।

विस्तृत व्याख्या :

यहाँ ‘प्राण’ र ‘अपान’ शब्दले हाम्रो शरीरका दुई मूलभूत जीवन–शक्तिलाई जनाउँछ। प्राण वायु हृदयदेखि माथि कार्य गर्छ (श्वासप्रश्वास, बोलाइ, दृष्टि आदिमा), र अपान वायु हृदयदेखि तल (पाचन, उत्सर्जन आदिमा) कार्यरत हुन्छ।
भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ — योगीहरू यी दुबै वायुहरूको संयमन गरेर आफ्नो चेतनालाई स्थिर गर्छन्।

यो श्लोकले सिकाउँछ — यज्ञको अर्थ केवल अग्निमा अन्न होम गर्नु होइन, आफ्नो श्वासमा, आफ्ना विचारमा, आफ्ना इच्छामा पनि समर्पण गर्न सक्नु नै वास्तविक यज्ञ हो।
जुन क्षणमा साधकले आफ्नो श्वासको आवागमनमा ध्यान गर्छ, त्यस क्षणमा बाह्य संसारको हलचल मेटिन थाल्छ र अन्तःशान्ति प्रकट हुन्छ।

श्वास नियन्त्रणको अभ्यासले मन नियन्त्रणमा आउँछ, र मन नियन्त्रणमा आएपछि आत्मज्ञानको द्वार खुल्छ। यही कारण गीता भन्छ — ‘प्राणायामपरायणाः’ — अर्थात् जसको लक्ष्य नै प्राणायाम हो, उनी आत्म–साक्षात्कारका मार्गमा अडिग हुन्छन्।

युवावर्गका लागि सन्देश :

आजको डिजिटल र द्रुतजीवनशैलीमा युवाहरूको मन अस्थिर र तनावग्रस्त बन्न गएको छ।
भगवान् श्रीकृष्णको यो शिक्षाले बताउँछ — केवल पाँच मिनेट पनि यदि शान्त भएर गहिरो श्वास–प्रश्वासमा ध्यान दिइयो भने, मन शान्त हुन्छ र निर्णय क्षमता तेज हुन्छ।
सांस नियन्त्रण आत्मनियन्त्रणको पहिलो चरण हो। मोबाइल नियन्त्रण गर्नुअघि मन नियन्त्रण गर्न सिकौं।

जीवन–सन्देश :

श्वास नै जीवनको प्रतीक हो — जसलाई हामी अचेतन रूपमा चलाउँछौं, तर सचेत रूपमा नियन्त्रित गर्दा त्यो साधन बन्छ।
गीता यही चेतना जगाउन चाहन्छ —

 “श्वासमा भगवान् बस्नुहुन्छ, त्यसलाई पवित्र बनाएर जीवनलाई यज्ञ बनाऔं।”

आफ्नो हरेक श्वासलाई प्रेम, कृतज्ञता र समर्पणले भरौं — यही हो ‘प्राणायाम यज्ञ’ र यही बाटो हो चेतनाको यात्रा।