कालका जो अलि-अलि मध्य भाग जान्न सकिन्छ; त्यसको पनि जो धेरै सानो भाग छ, त्यो नाप्न सकिँदैन र अमूर्त कहलाउँछ। नाप्नेमा जति-जति सूक्ष्मता बढ्दै जान्छ, अमूर्त कालको परिभाषा पनि नयाँ हुँदै जान्छ।

प्राणदेखि माथि रहेका समयका सबै एकाइहरू मूर्त कहलाउँछन् र त्रुटिदेखि प्राणभन्दा तलका एकाइहरूलाई अमूर्त भनिन्छ। ६ प्राणको एक विनाडी (पल) तथा ६० विनाडीको एक नाडी (घडी) हुन्छ। ६० नाडीको एक नाक्षत्र अहोरात्र (दिन–रातको एक जोडी) तथा ३० नाक्षत्र अहोरात्रको एक नाक्षत्र मास हुन्छ। त्यसैगरी ३० सावन दिनको एक सावन मास हुन्छ। ३० चान्द्र तिथिको एक चान्द्रमास तथा एक संक्रान्तिबाट अर्को संक्रान्तिसम्मको समयलाई सौरमास भन्छन्। १२ मासको एक वर्ष हुन्छ, जसलाई दिव्यदिन वा देवताको दिन भन्छन्।

स्वस्थ मानिस सुखले बसेको अवस्थामा जित्तिकै समयमा ऊ सजिलै सास भित्र तान्दछ र बाहिर निकाल्दछ, त्यस समयलाई प्राण भन्छन्। यही त्यतिबेलाको सबैभन्दा सानो मापनयोग्य इकाइ हो। यसभन्दा तलका समयमापन गर्ने साधन त्यतिबेला थिएनन्, त्यसैले तिनीहरू अमूर्त कहलाए। आजकल यस्ता घडीहरू बनेका छन् जसले अमूर्त भनिएका एकाइहरू पनि सजिलै नाप्न सक्छन्। एक नाक्षत्र दिनमा ६० घडी = ६० × ६० पल = ६० × ६० × ६० प्राण, अर्थात् २१६०० प्राण हुन्छन्। त्यस्तै १ दिन = २४ घण्टा = २४ × ६० मिनेट = २४ × ६० × ६० सेकेन्ड = ८६४०० सेकेन्ड हुन्छ। त्यसैले १ प्राण = ४ सेकेन्ड हुन्छ। सेकेन्ड देखाउने सुई भएको घडीले सेकेन्ड नाप्न कति सजिलो छ, सबैलाई थाहा छ। यस्ता घडी पनि छन् जसले एक सेकेन्डको पाँचौँ वा दशौँ भाग पनि नापिदिन्छन्। तर १ सेकेन्डको दशौँ भाग १ प्राणको चालीसौँ भाग बराबर हुन्छ। त्यसैले आजकल प्राणभन्दा तलका केही एकाइहरू पनि मूर्त मानिन सक्छन्।

प्राणलाई असु पनि भन्छन्।

‘पल’ तौलने एक इकाइ पनि हो, जुन चार तोलासँग बराबर हुन्छ। १ पल वा ४ तोला पानी एक निश्चित मापनको छिद्रबाट घटिका यन्त्रमा चढ्न जित्तिकै समय लाग्छ, त्यस समयलाई पनि पल भन्छन्।

घरमा आउने सूर्य वा चन्द्रको प्रकाशमा देखिने बारीक कण (त्रसरेणु) को छठौँ भाग ‘परमाणु’ भित्र क्रिया (गति) हुन्छ, त्यस क्रियाबाट उत्पन्न समयलाई एक ‘क्षण’ भन्छन्। त्यो क्रिया भइसकेपछि मूल स्थानबाट समयको विभाजन (बिछोड) हुन्छ। त्यस विभाजित समयलाई दोस्रो ‘क्षण’ भन्छन्। यी दुवै क्षणको समष्टिलाई ‘एकलव’ भन्छन्। यसरी तीन लव मिलेर एक ‘निमेष’ (पल्कन) हुन्छ। तीन निमेष मिलेर ‘कक्ष’, तीन कक्ष मिलेर ‘काष्ठा’, ३० काष्ठा मिलेर ‘कणा’, ३० कणा मिलेर ‘मुहूर्त’ हुन्छ। ३० मुहूर्त मिलेर मानुष दिवस तथा १५ मानुष दिवस = एक पक्ष हुन्छ। २ महिनाले एक ऋतु, ३ ऋतु मिलेर एक अयन, २ पक्षले एक मास, एक अयनले एक मानुष वर्ष र सूर्य वर्ष ३६० हुन्छ। १००० मानुष वर्ष = एक ‘पाद’ (अथवा ३ लाख ६० हजार सौर्य वर्ष)। चार पाद मिलेर एक युग बन्छ।

यी चार पादका नाम:

1. प्रक्रिया पाद

2. अनुषंग पाद

3. उपोद्घात पाद

4. संहार पाद

त्रुटिको कल्पना

जत्तिकै समयमा पलक झुक्छ, त्यो निमेष हो। १ निमेषको ३० भाग = तत्पर, र १ तत्परको १०० भाग = त्रुटि।

निमेषभन्दा माथिका एकाइहरूको सम्बन्धः
१८ निमेष = १ काष्ठा
३० काष्ठा = १ कला
३० कला = १ घटिका
२ घटिका = १ मुहूर्त
३० मुहूर्त = १ नाक्षत्र दिन

यसरी १ नाक्षत्र दिन =
30 × 2 × 30 × 30 × 18 = ९७२००० निमेष

पहिले देखाइएको छ, १ दिन = २१६०० प्राण = ८६४०० सेकेन्ड
त्यसैले
१ प्राण = ४५ निमेष
१ सेकेन्ड = ११.२५ निमेष

नक्षत्र अहोरात्र

तारा, तारामण्डल वा आकाशमा सूर्यले एक वर्षमा घुमेजस्तो देखिने पथको २७ औँ भाग — यसलाई नक्षत्र भन्छन्।

कुनै ताराको उदय समय नोट गरी फेरि अर्को उदय कहिले हुन्छ हेर्दा त्यो समय २३ घण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेन्ड जति हुन्छ। यही नाक्षत्र दिन हो — स्थिर, परिवर्तन नहुने (साना सूक्ष्म गतिहरू बाहेक)। ज्योतिषमा यहीलाई आधार मानिन्छ।

सावन दिन

सूर्य उदाएको समयदेखि अर्को उदयसम्मको समय सावन दिन।
यो नक्षत्र दिनभन्दा करिब ४ मिनेट ठूलो हुन्छ र स्थिर हुँदैन, त्यसैले ‘मध्यम सावन दिन’लाई घडीमा अपनाइन्छ।

ऐन्दव तिथि / चान्द्र तिथि

चन्द्र सूर्यको नजिक पुगेको बिन्दु = अमावस्या।
एक अमावस्यादेखि अर्को अमावस्यासम्मको समय = चान्द्रमास (मध्यम मान 29.530587946 सावन दिन)।

अर्को महत्वपूर्ण परिभाषा:

चन्द्र सूर्यभन्दा १२° अगाडि पुग्दा = प्रतिपदा
१२°–२४° = द्वितीया
२४°–३६° = तृतीया …

१७८°–१८०° = पूर्णिमा
१८०°–१९२° = कृष्ण प्रतिपदा … आदि।

पूर्णिमापछिको १४–१५ दिन = कृष्णपक्ष।
अमावस्यालाई ‘३० तिथि’ लेखिन्छ।

सौरमास

सूर्य ले जाने आकाशीय मार्ग = क्रान्तिवृत्त।
यसको १२ भाग = राशिहरू।
सूर्यमण्डलको केन्द्र नयाँ राशिमा प्रवेश गर्ने बिन्दु = संक्रान्ति।
एक संक्रान्तिबाट अर्को संक्रान्तिसम्म = सौरमास।

१२ सौरमास एउटै परिमाणका हुँदैनन् किनकि सूर्यको गति समान हुँदैन।

वर्षका प्रकार

यसै आधारमा:

• १२ चान्द्रमास = चान्द्रवर्ष

• १२ सावन मास = सावनवर्ष

• १२ सौरमास = सौरवर्ष

ज्योतिष परम्परा सौरवर्षलाई मान्यता दिन्छ।

दिव्यदिन

पृथ्वीको उत्तरी ध्रुव = देवस्थान
दक्षिणी ध्रुव = असुरस्थान

सूर्य ६–६ महिनासम्म उत्तरी–दक्षिणी गोलार्धमा देखिन्छ वा अदृश्य हुन्छ।
यसैले:

• सूर्य उत्तरतिर ६ महिना ⇒ देवताको दिन, असुरको रात

• सूर्य दक्षिणतिर ६ महिना ⇒ देवताको रात, असुरको दिन

मानवका १२ महिना = देवताको एक दिन–रात
र ६० × ६ = दिव्य वा असुर वर्ष।

सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग, कलियुग के हुन्?

सूक्ष्म एकाइ (निमेष–काष्ठा–कला–घटिका–मुहूर्त–दिन …) बाट विशाल एकाइहरू (युग–मन्वन्तर–कल्प) सम्म कालको विस्तार हुन्छ।

गणना:

१२,००० वर्ष = १ चतुर्युग
७१ चतुर्युग = १ मन्वन्तर
१४ मन्वन्तर = १ कल्प