लोकसारथि संवाददाता, बुटवल ।

बाल्यकाल मानव जीवनको सबैभन्दा संवेदनशील र सृजनात्मक अवस्था हो । यही उमेरमा बालबालिकाले प्राप्त गर्ने ज्ञान, अनुभव र अभ्यासले उनीहरूको सम्पूर्ण जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ । पछिल्ला वैज्ञानिक अध्ययनहरूले बाल्यकालमै विज्ञानसम्बन्धी ज्ञान दिनु बालबालिकाको मस्तिष्क विकासका लागि अत्यन्त प्रभावकारी हुने पुष्टि गरेका छन् ।

बाल मस्तिष्क र विज्ञानको सम्बन्ध

न्यूरोसाइन्स (मस्तिष्क विज्ञान) अनुसार ० देखि १२ वर्षको उमेरमा बालबालिकाको मस्तिष्क अत्यन्त छिटो विकास हुन्छ । यही चरणमा किन ?, कसरी ?, के कारणले ? जस्ता प्रश्न सोध्ने बानी बढ्छ । विज्ञान शिक्षाले यही जिज्ञासालाई सही दिशा दिन्छ ।

वैज्ञानिकहरू भन्छन्—

“विज्ञानले बालबालिकालाई रटान होइन, सोच्न सिकाउँछ।”

विज्ञानले बालबालिकामा के–के विकास गराउँछ ?

बाल विज्ञान शिक्षा केवल किताबमा सीमित हुँदैन । यसले बालबालिकामा निम्न क्षमताहरू विकास गराउँछः

• तर्कशक्ति (Logical Thinking)

• समस्या समाधान क्षमता (Problem Solving Skill)

• प्रयोग गर्ने बानी (Experimental Habit)

• आत्मविश्वास र जिज्ञासा

• प्रकृतिप्रति सम्मान र संरक्षण भावना

उदाहरणका लागि, पानी किन उम्लिन्छ ? चुम्बकले फलाम किन तान्छ ? बिरुवाले खाना कसरी बनाउँछ ? यस्ता साधारण प्रश्नबाटै बालबालिकाले वैज्ञानिक सोचको आधार तयार गर्छन् ।

खेल–खेलमै विज्ञान

विशेषज्ञहरूका अनुसार बालबालिकालाई विज्ञान सिकाउने उत्तम तरिका खेल, प्रयोग र अवलोकन हो ।

• रंग मिसाएर नयाँ रंग बनाउने

• बिरुवा रोपेर हुर्किने प्रक्रिया हेर्ने

• सूर्यको छायाँ नाप्ने

• साधारण विद्युत् सर्किट बनाउने

यस्ता क्रियाकलापले बालबालिकामा विज्ञानप्रति डर होइन, रुचि र आनन्द पैदा गर्छ ।

मोबाइलभन्दा प्रयोगशाला नजिक

बाल मनोवैज्ञानिकहरू मोबाइल र स्क्रिनको अत्यधिक प्रयोगले बाल मस्तिष्कलाई निष्क्रिय बनाउने चेतावनी दिन्छन् । यसको विकल्पका रूपमा विज्ञान प्रयोग, प्रकृति अवलोकन र प्रश्न–उत्तर आधारित सिकाइ प्रभावकारी मानिन्छ ।

भविष्यका वैज्ञानिक यतैबाट जन्मिन्छन्

आजका बालबालिका नै भोलिका वैज्ञानिक, चिकित्सक, इन्जिनियर र आविष्कारक हुन् । यदि उनीहरूलाई सानैदेखि वैज्ञानिक सोच र सत्य खोज्ने संस्कार दिइयो भने समाज र राष्ट्र दुवै समृद्ध बन्छ ।

बाल विज्ञान शिक्षा कुनै अतिरिक्त विषय होइन, भविष्य निर्माणको आधार हो । विद्यालय, अभिभावक र समाजले मिलेर बालबालिकालाई विज्ञानसँग मित्रता गराउन सकेमा उनीहरू अन्धविश्वास होइन, ज्ञान र विवेकको बाटोमा हिँड्नेछन् ।