सम्पादकीय

मानव सभ्यता आज विज्ञानको तीव्र विकाससँगै स्वास्थ्य सुरक्षाको नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ । पाठेघरको मुखको क्यान्सरविरुद्ध प्रभावकारी मानिएको ‘ह्युमन पापिलोमा भाइरस’ (HPV) खोप अभियान नेपाल सरकारले देशभर सञ्चालन गर्नु सकारात्मक र प्रशंसनीय कदम हो । आजदेखि फागुन १५ गतेसम्म कक्षा ६ मा अध्ययनरत किशोरी र विद्यालय बाहिर रहेका १० वर्ष उमेर समूहका किशोरीलाई लक्षित गरी खोप अभियान सुरु गरिएको छ । साथै, गत वर्ष छुटेका कक्षा ७ देखि १० सम्मका किशोरी तथा ११ देखि १४ वर्ष उमेर समूहका विद्यालय बाहिरका किशोरीलाई समेत खोप लगाइने व्यवस्था गरिएको छ ।

यो अभियानले स्वास्थ्य क्षेत्रमा राज्यको जिम्मेवारी र जनस्वास्थ्यप्रतिको चेतना दुवैलाई उजागर गरेको छ । किनकि नेपालमा हरेक दिन औसत ६ जना महिलामा पाठेघरको मुखको क्यान्सर देखिने र तीमध्ये ४ जनाको मृत्यु हुने तथ्यले हाम्रो समाजलाई झस्काउने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।

तर आजको प्रश्न केवल खोपको अभियानसम्म सीमित छैन । आजको बहस खोपको सफलताभन्दा पनि मानव जीवनको नैतिक दिशाबोधसँग जोडिएको छ । रसेन्द्रिय र जननेन्द्रियको भोगमा उन्मत्त भई लागेको देखिन्छ आजको युवा पुस्ता । यो उन्मत्तताले मानवता विध्वंशको सामर्थ्य राख्दछ । तामसिक आहारले युवा पुस्तालाई चारित्रिक पतनको मार्गमा अग्रसर बनाइरहेको छ । त्यसकारण आज यौनांगमा लाग्ने क्यान्सर खोपअभियानको भन्दा नैतिक चरित्र निर्माण अभियानको आवश्यकता धेरै छ ।

एचपीभी: भाइरस मात्र होइन, जीवनशैलीसँग जोडिएको चेतावनी

चिकित्सा विज्ञानले स्पष्ट भनेको छ—HPV का ३० भन्दा बढी स्ट्रेनहरू मानव जननाङ्गमा असर गर्न सक्छन् । केही स्ट्रेनहरू सामान्य हुन्छन्, जसले जननाङ्गमा मस्सा (genital warts) ल्याउँछ । तर केही “high risk” स्ट्रेनहरू घातक हुन्छन्, जसले क्रमशः क्यान्सरसम्म पुर्‍याउन सक्छ ।

यो भाइरसको संक्रमणको मुख्य माध्यम असुरक्षित यौन सम्पर्क हो । अर्थात्, HPV कुनै सामान्य सर्दी–ज्वरोको भाइरस होइन, यो मानिसको व्यवहार, यौन आचरण र संस्कारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय हो ।

यहीँबाट एउटा गम्भीर सत्य सुरु हुन्छ—HPV को विरुद्धको लडाइँ केवल खोपले जित्न सक्दैन, जबसम्म समाजले आफ्नो चरित्रको रक्षा गर्दैन ।

खोप आवश्यक छ, तर संस्कार अझ आवश्यक

सरकारको खोप अभियान १०० प्रतिशत प्रभावकारी रहेको खोप शाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमको भनाइ उत्साहजनक छ । खोपको वैज्ञानिक पक्षलाई अस्वीकार गर्नु मूर्खता हुनेछ । खोपले रोग रोक्छ, मृत्यु घटाउँछ, र स्वास्थ्य प्रणालीमा बोझ कम गर्छ ।

तर, खोपलाई नै अन्तिम समाधान मान्नु पनि समाजको लागि खतरनाक भ्रम हो । किनकि खोपले शरीरमा प्रतिरक्षा शक्ति दिन्छ, तर मानव मनमा प्रतिरोध शक्ति दिन सक्दैन ।

आजको युगमा मानवता सबैभन्दा ठूलो महामारीबाट पीडित छ—कामवासना, असंयम र अनैतिक यौन संस्कृतिको महामारी ।

समाजमा यौन चाहनालाई स्वतन्त्रताको नाममा उन्मुक्त बनाइएको छ । इच्छालाई अधिकार र विकृतिलाई आधुनिकता भनेर प्रस्तुत गरिएको छ । सम्बन्धहरू छिट्टै टुटिरहेका छन्, विवाहहरू टिक्दैनन्, पारिवारिक मर्यादा कमजोर भइरहेको छ । नयाँ पुस्ता अभिभावकविरुद्ध उभिन तयार छ, किनकि उनीहरूलाई अनुशासन ‘बन्धन’ लाग्छ र संयम ‘पुरानो सोच’ ।

यस्तो परिवेशमा HPV खोप अभियानले एउटा अर्को सन्देश पनि दिन सक्छ—“अब रोग रोक्न खोप छ, चाहेको जस्तो जीवन जिउ” ।

यदि समाजले यही बुझ्यो भने खोप स्वास्थ्यको सुरक्षा होइन, विकृतिको ढाल बन्न सक्छ ।

असल चरित्र: युवतीहरूका लागि सबैभन्दा शक्तिशाली शस्त्र

युवतीहरू आज समाजका सबैभन्दा संवेदनशील र सबैभन्दा शक्तिशाली वर्ग हुन् । उनीहरू शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, नेतृत्व र चेतनाको क्षेत्रमा अघि बढिरहेका छन् । तर त्यही युवती वर्गलाई नै आज बजारवाद, अश्लील मनोरञ्जन, सामाजिक सञ्जालको भ्रम, प्रेमको नाममा शोषण र आधुनिकताको नाममा यौन दासत्वतर्फ धकेल्ने प्रयास भइरहेको छ ।

यही अवस्थामा युवतीहरूमा असल चरित्र निर्माण सबैभन्दा विश्वसनीय र शक्तिशाली शस्त्र हो ।

किनकि खोपले शरीर बचाउँछ, तर चरित्रले जीवन बचाउँछ ।

खोपले एउटा रोगबाट जोगाउँछ, तर चरित्रले अनेक रोग, अनेक अपराध, अनेक धोका र अनेक पीडाबाट जोगाउँछ ।

सात्विक मनोबलको शक्ति: रोगमाथि विजय

वास्तविक स्वास्थ्य भनेको केवल रोग नलाग्नु होइन । वास्तविक स्वास्थ्य भनेको मन, विचार र व्यवहार शुद्ध हुनु हो ।

यदि मन सात्विक भयो भने संयम आउँछ । यदि संयम आयो भने अनुशासन आउँछ । यदि अनुशासन आयो भने गलत बाटो बन्द हुन्छ ।
यदि गलत बाटो बन्द भयो भने HPV मात्र होइन, एड्स, यौन शोषण, अवैध गर्भपतन, मानसिक तनाव, पारिवारिक विघटन—सबै घट्न थाल्छन् ।

यही कारणले भन्नुपर्छ—
खोपभन्दा ठूलो औषधि नैतिकता हो । खोपभन्दा ठूलो सुरक्षा आध्यात्मिक चरित्र हो ।

राज्यको भूमिका: खोपसँगै संस्कार अभियान पनि

नेपाल सरकारले गत वर्ष करिब १७ लाख किशोरीलाई HPV खोप लगाएर एउटा इतिहास बनाएको थियो । यस वर्ष २० दिनको अभियानमा करिब ३ लाख ५० हजार किशोरीलाई खोप लगाउने लक्ष्य छ । यो स्वास्थ्य मन्त्रालयको ठूलो सफलता हो ।

तर राज्यले अब अर्को अभियान पनि सञ्चालन गर्नुपर्छ—चरित्र निर्माण अभियान । यदि स्वास्थ्य अभियानले जीवन बचाउँछ भने, संस्कार अभियानले सभ्यता बचाउँछ ।

युवतीहरूको आत्मसम्मान: आधुनिकताको नाममा नबिकाओस्

आज युवतीहरूलाई आधुनिक बनाउने नाममा धेरैले बजारको वस्तु बनाउन खोजिरहेका छन् । “स्वतन्त्रता” को नाममा “उन्मुक्तता” को विष खुवाइँदैछ । तर साँचो स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही गर्नु होइन । साँचो स्वतन्त्रता भनेको आफ्नो मनलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु हो ।

HPV खोपले शरीरलाई क्यान्सरबाट जोगाउँछ, तर चरित्रले आत्मालाई पतनबाट जोगाउँछ । आजको युवती पुस्ताले बुझ्नुपर्ने सत्य यही हो— शरीर सुरक्षित हुनु मात्र पर्याप्त छैन, आत्मा पनि सुरक्षित हुनुपर्छ ।

निष्कर्ष: खोप उपयोगी, तर चरित्र अनिवार्य

एचपीभी खोप अभियान नेपालका लागि स्वास्थ्य सुरक्षाको एउटा उज्यालो पाइला हो । यसले हजारौं महिलाको जीवन बचाउन सक्छ, क्यान्सरको जोखिम घटाउन सक्छ ।

तर समाजले यो पनि बुझ्नुपर्छ— खोपले रोग रोक्छ, तर रोगको जड रोक्दैन । रोगको जड नियन्त्रण गर्न सयम, नैतिकता, संस्कार र आध्यात्मिक चेतना आवश्यक छ ।

यदि खोपले अनैतिक चरित्रलाई आश्रय दियो भने समाज झन् विकृत हुनेछ । तर यदि असल चरित्रले सात्विक मनोबल निर्माण गर्‍यो भने संसार यौन रोग र यौनाङ्गको क्यान्सरजस्तो दानवबाट भयमुक्त हुन सक्छ ।

अन्ततः, मानव सभ्यताको रक्षा अस्पतालले होइन, चरित्रले गर्छ र युवतीहरूको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा खोप होइन, असल संस्कार हो ।

त्यसैले, आजको आवश्यकता केवल “HPV Vaccine Campaign” होइन—“Character & Spirituality Campaign” पनि हो । HPV को समाधान खोप होइन, संयम र सात्विकता हो ।