सम्पादकीय

केवल श्वास–प्रश्वासको आश्रयमा स्वेच्छाचारजन्य भोगमा रमाउनु, सम्पत्ति, पद, सम्मानको घमण्ड गर्नु जीवन होइन। यदि जीवनको उद्देश्य, नैतिकता, विवेक, करुणा र आध्यात्मिक चेतना समाप्त भई व्यक्ति स्वेच्छारी बन्यो भने त्यस्ता मानिस जीवित देखिए पनि वास्तवमा मृत समान हुन्छन्। यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ– पति–पत्नी एउटै छानो मुनि एउटै बिस्तरा, एउटै किचन प्रयोग गर्छन्, समाजमा पतिपत्नीका रुपमा चिनिन्छन् तर उनीहरु बिच परस्पर सम्मान र समर्पण भाव छैन । एकअर्काका लागि क्रोध र दुर्वचन मात्र छ । पति परस्त्री र पत्नी परपुरुषमा आसक्त छन् भने दाम्पत्य सम्बन्ध भए पनि यसलाई दाम्पत्य सम्बन्ध मानिँदैन । अर्काे ढंगबाट बुझौँ–नागरिकता छ, जन्मदर्ता प्रमाण पत्र छ तर व्यक्तिले यदि देशको अहित हुनेगरि राष्ट्रको अस्तित्वमाथि संकट निम्तिने कार्य गर्छ भने त्यसलाई सम्बन्धित देशको नागरिक मानिँदैन । सनातन धर्मका ग्रन्थहरूले यही गहन सत्यलाई विभिन्न तरिकाले व्यक्त गरेका छन्। गोस्वामी तुलसीदासद्वारा रचित रामचरितमानसको लंकाकाण्डमा एक अत्यन्त मार्मिक प्रसङ्ग आउँछ, जहाँ अंगदले रावणलाई सम्झाउँदै १४ प्रकारका मानिसलाई “जीवत शव” अर्थात् जीवित भएर पनि मृत समान बताएका छन्।

कौल कामबस कृपिन विमूढ़ा।
अतिदरिद्र अजसि अतिबूढ़ा।।
सदारोगबस संतत क्रोधी।
विष्णु विमुख श्रुति संत विरोधी।।
तनुपोषक निंदक अघखानी।
जीवत शव सम चौदह प्रानी।।

यो चौपाई केवल धार्मिक उपदेश मात्र होइन; यो मानव सभ्यताको नैतिक स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने दर्पण पनि हो। आजको नेपाल, दक्षिण एशिया र विश्वलाई हेर्दा तुलसीदासजीका यी शब्दहरू पाँच सय वर्षपछि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छन्।

रावणको कथा : शक्ति थियो, चेतना थिएन

रावण विद्वान् थियो। ऊ वेदविज्ञ, शिवभक्त, महाशक्तिशाली राजा र सुव्यवस्थित साम्राज्यको निर्माता पनि थियो। तर उसको पतन किन भयो? किनभने ज्ञान थियो, तर विवेक थिएन। शक्ति थियो, तर संयम थिएन। भक्ति थियो, तर अहंकारले त्यसलाई ढाकेको थियो।

अंगदले रावणलाई सम्झाउन खोजेका थिए—“तँ अहिले पनि फर्किन सक्छस्।” तर अहंकारले अन्धो बनेको व्यक्ति सत्य स्वीकार्न सक्दैन। त्यसैले तुलसीदासजीले यी १४ दोषलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरीका रूपमा नभई मृत्युका लक्षणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

१. कामवश मानिस : इच्छाको दास

आजको संसार उपभोगवादको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। विज्ञापन, सामाजिक सञ्जाल र बजारले मानिसलाई निरन्तर नयाँ चाहनाको पछि दौडाउन सिकाइरहेका छन्। जब मानिस आफ्नो इच्छाको मालिक नभई इच्छाको दास बन्छ, तब ऊ स्वतन्त्र रहँदैन। वासना, लोभ र भोगले सञ्चालित जीवन अन्ततः शून्यतामा पुग्छ। जो व्यक्ति आफ्नो मन, बुद्धि र चरित्रलाई नियन्त्रण गर्न नसकी वासना र भोगको दास बनेको छ, ऊ कामवश भएको व्यक्ति हो।

२. कृपणता : धनको दासत्व

धन कमाउनु गलत होइन। तर धनलाई जीवनको अन्तिम लक्ष्य बनाउनु खतरनाक हो। समाजमा लाखौं रुपैयाँ सम्पत्ति भएका मानिसहरू छन्, तर उनीहरूको हृदय गरिब छ। उनीहरू न दान गर्छन्, न सेवा गर्छन्, न समाजलाई केही फिर्ता दिन्छन्। यस्तो सम्पत्ति अन्ततः मालिकको सेवक बन्नुको सट्टा मालिक नै बन्छ।

३. विमूढता : शिक्षित मूर्खहरूको युग

आज डिग्रीको कमी छैन, तर विवेकको अभाव बढ्दो छ। इन्टरनेटमा सूचनाको बाढी छ, तर ज्ञानको खडेरी छ। मानिसले तथ्यभन्दा अफवाहलाई, अनुसन्धानभन्दा सनसनीलाई र सत्यभन्दा आफ्नै पूर्वाग्रहलाई बढी महत्त्व दिन थालेका छन्।

तुलसीदासजीको “विमूढ” आजका शिक्षित तर विवेकहीन मानिसहरूमा पनि लागू हुन्छ।

४. आध्यात्मिक दरिद्रता

अतिदरिद्रको अर्थ केवल पैसाको अभाव होइन। धेरै धनी मानिसहरू पनि प्रेम, करुणा, शान्ति र सन्तोषमा दरिद्र हुन सक्छन्। आज मानसिक तनाव, डिप्रेसन, एक्लोपन र असन्तुष्टिको महामारीले यही तथ्य प्रमाणित गरिरहेको छ। आत्मिक शान्ति बिना सम्पन्नता पनि दरिद्रता नै हो। यस्ता व्यक्ति पनि मृत समान हुन् ।

५. अपयशको जीवन

चरित्रभन्दा ठूलो सम्पत्ति कुनै छैन। जब मानिस आफ्नो स्वार्थका लागि नैतिकता बेच्न थाल्छ, तब ऊ अस्थायी लाभ त पाउन सक्छ, तर स्थायी सम्मान गुमाउँछ। समाजमा प्रतिष्ठा कमाउन वर्षौं लाग्छ, तर गुमाउन केही क्षण मात्र पर्याप्त हुन्छ। चरित्रहीन भएर जो सामाजिक सम्मान गुमाउने स्थितिमा पुग्छ उसलाई मृत समान ठानिएको छ ।

६. जर्जर चेतना

“अतिबूढ़ा” को अर्थ केवल उमेर ढल्कनु होइन। निश्चित उमेर पुगेपछि शारीरिक र मानसिक क्षमता गुम्छ । अरुमा आश्रित रहनु बाध्यता बन्छ । आफन्तजनले नै छिटै मरे हुन्थ्यो भनी उसको मृत्युको कामना गर्न थाल्छन् ।

कतिपय युवा उमेरमै आशाहीन, निराश र निष्क्रिय हुन्छन्। उनीहरूमा न कुनै सपना हुन्छ, न कुनै उद्देश्य। जसको उत्साह मरेको छ, उसको जीवन पनि क्रमशः मर्दै गएको हुन्छ।

७. सदा रोगी मानसिकता

शरीरको रोगभन्दा खतरनाक मनको रोग हो। ईर्ष्या, द्वेष, असन्तोष, भय र चिन्ताले ग्रस्त मानिस निरन्तर पीडामा बाँच्छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले पनि मानसिक स्वास्थ्यलाई जीवनको केन्द्रमा राख्न थालेको छ। शरीरमा जीवनोपयोगी असंख्य कीटाणु छन् । यिनीहरुको कार्य जीवनप्रवाहलाई टेवा पुर्‍याउनु हो । तर यदि बाहिरबाट जीवाणु, विषाणुआदि प्रवेश गरी व्यक्तिको शरीरमा द्रूत गतिमा वृद्धि भई शारीरिक संरचना र कार्यात्मक प्रणालीमा परिवर्तन ल्याइदिन्छन् अर्थात् व्यक्तिको शरीरलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन्छन् भने त्यस्ता व्यक्ति श्वास फेरे पनि मृत समान हुन् ।

८. क्रोध : विनाशको आगो

क्रोधले सर्वप्रथम त्यसलाई जलाउँछ जसले क्रोध गर्छ। परिवारका झगडा, सामाजिक द्वन्द्व, राजनीतिक हिंसा र अन्तर्राष्ट्रिय युद्धसम्मका धेरै समस्याको जरो अनियन्त्रित क्रोध नै हो। क्रोधले विवेकलाई नष्ट गर्छ, र विवेकविहीन शक्ति विनाशकारी बन्छ। क्रोधले विवेकलाई अपहरण गर्दछ । विवेक चेतनाकै स्वरुप हो । विवेकहीन व्यक्ति वास्तवमा मृत समान हुन्छ ।

९. ईश्वरविमुखता

यहाँ “विष्णु विमुख” को अर्थ कुनै विशेष सम्प्रदायको विरोधी मात्र होइन। यसको गहिरो अर्थ सत्य, धर्म, न्याय र परम चेतनाबाट विमुख हुनु हो। जब मानिस आफूभन्दा ठूलो कुनै नैतिक शक्ति छैन भन्ने भ्रममा बाँच्न थाल्छ, तब अहंकारको जन्म हुन्छ। र अहंकार नै पतनको पहिलो खुड्किलो हो। आजका मानिसहरु काम, कामिनी र कीर्तिको वशमा छन् । परमसत्ता अर्थात् कृष्णतत्वमा उनीहरुको कुनै रुचि नै छैन । स्वार्थपूर्तिका लागि इन्द्रियहरुको जथाभावी प्रयोग गर्छन् ।

जसरी उही बिजुली हो, एसी, हाइलोजन बल्ब, हिटर, पंखा आदि विविध संसाधनमा विद्यमान रही यिनलाई सञ्चालन गरिरहेको हुन्छ । ठिक यसैप्रकार एउटै कृष्णतत्व (परम चेतना) सबै जीवहरुमा चेतना स्वरुपमा उपस्थित रहेको छ जसका कारण अनन्त जीवनचक्र गतिमान देखिन्छ । यो सत्य स्वीकार गर्न नसक्ने व्यक्तिलाई मृत समान मानिएको छ ।

१०. शास्त्र र ज्ञानको विरोध

सभ्यताको विकास ज्ञानको सम्मान गरेर त्यसलाई आचरणमा उतार्नले सम्भव भएको हो। जब समाजले सत्य बोल्ने विद्वान, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक र चिन्तकलाई अपमान गर्न थाल्छ, तब त्यो समाज पतनको दिशामा जान्छ । सभ्यता केवल विकास होइन, भौतिक र आध्यात्मिक उन्नतिको पराकाष्ठा हो, परिचायक हो । आध्यत्मिक उन्नति बिनाको भौतिक विकास पानी बिनाको माछा समान हो । कुनै पनि वेला प्राणान्त हुन सक्छ । त्यसैले शास्त्रहरुको विरोध गर्ने व्यक्ति मृत्युशैय्यामा पुगिसकेको प्राणीका रुपमा चिनिन्छ ।

११. सन्त विरोध

सन्त भन्नाले केवल गेरुवावस्त्रधारी साधु मात्र बुझिँदैन। सत्य, करुणा र सदाचारको पक्षमा उभिने र इन्द्रियहरु, मन, बुद्धि र अहँकारलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्नसक्ने जो कोही पनि सन्तस्वरूप हुन्। यस्ता व्यक्तिहरूको उपहास गर्ने समाजले अन्ततः आफ्नै नैतिक मेरुदण्ड कमजोर बनाउँछ। सन्त एक समुदाय अथवा देशसँग मात्रै सम्बन्ध राख्दैनन् । उनीहरु विश्वका मार्गदर्शक हुन् । अभिभावक हुन् । सृष्टिको मियो हुन् । भगवान पनि सन्तको वशमा हुन्छन् । त्यसैले सन्तहरुको तिरस्कार महापाप अन्तर्गत पर्दछ । महापापीको अस्त्तिव मेटिन समय लाग्दैन ।

१२. तनुपोषक : केवल आफ्नो लागि बाँच्ने

आजको व्यक्तिवादी संस्कृतिमा “म” र “मेरो” को भावना अत्यन्त बलियो बन्दै गएको छ। आफ्नो शरीर, आफ्नो सुख, आफ्नो परिवार र आफ्नो स्वार्थबाहेक केही नदेख्ने मानिस अन्ततः समाजबाट अलग्गिन्छ। मानिस सामाजिक प्राणी हो। परोपकार र सहकार्यबिना मानवता अधुरो छ। परमार्थका लागि कार्य गर्नु मानवजन्मको मूल ध्येय हो । परन्तु स्वार्थमा केन्द्रित रहेर यदि व्यक्ति स्वयंलाई परिचालित गर्न उद्दत बन्छ भने उसको जीवनले सार्थकता गुमाउँछ ।

१३. निन्दा संस्कृति

सामाजिक सञ्जालले निन्दा, गाली र चरित्रहत्या गर्ने प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको छ। अरूको कमजोरी खोज्दै हिँड्ने मानिसले आफ्नो आत्मविकासका लागि समय नै निकाल्न सक्दैन। निन्दाले समाजमा अविश्वास र विभाजन मात्र बढाउँछ। नेपालको राजनीति निन्दासंस्कृतिमा आधारित छ । यसैका कारण पुराना राजनीतिक दलहरुले कुन हविगत प्राप्त गरे आज छर्लङ्ग छ । व्यक्तिको हकमा पनि यही सिद्धान्त लागु हुन्छ ।

१४. पापमा रमाउने प्रवृत्ति

जब गलत काम सामान्य लाग्न थाल्छ, तब समाज नै संकटमा पर्छ। नेपालको राजनीति निन्दासंस्कृतिमा आधारित छ । यसैका कारण पुराना राजनीतिक दलहरुले कुन हविगत प्राप्त गरे आज छर्लङ्ग छ । व्यक्तिको हकमा पनि यही सिद्धान्त लागु हुन्छ । सत्यपथमा अग्रसर रहेको मानिसलाई प्रतिकूल परिस्थिति पनि अनुकूल प्रतीत हुन्छ । धैर्यता गुम्दैन । मानिस जब पथभ्रष्ट हुन्छ अनुकूलता पनि प्रतिकूलतामा रुपान्तरित हुन थाल्छ । पथभ्रष्ट बन्नुलाई नै पाप गर्नु मानिएको छ । नैतिकहीन मानिस पथभ्रष्ट बन्न वेर लाग्दैन । भ्रष्टाचार, ठगी, हिंसा, व्यसन, शोषण र अनैतिक कार्यलाई “चल्दै आएको कुरा” भनेर स्वीकार्नु नै पथभ्रष्ट बन्नु हो अर्थात् पापमा रमाउनु हो। मांसाहार, मदिरापान, व्यभिचार यी सबै महापाप हुन् ।

नेपालको वर्तमान सन्दर्भ

यदि हामी निष्पक्ष भएर हेर्ने हो भने आजका धेरै सामाजिक समस्याहरू यही १४ दोषसँग सम्बन्धित देखिन्छन्। राजनीतिमा स्वार्थ, प्रशासनमा भ्रष्टाचार, सामाजिक सञ्जालमा निन्दा, परिवारमा क्रोध, युवामा दिशाहीनता, समाजमा आध्यात्मिक शून्यता—यी सबै समस्या तुलसीदासजीले औंल्याएका रोगका आधुनिक रूप हुन्।

नेपाललाई आर्थिक विकास मात्र होइन, नैतिक र आध्यात्मिक पुनर्जागरण पनि आवश्यक छ। सडक, पुल र भवनले मात्र राष्ट्र महान् हुँदैन; चरित्रवान् नागरिकले राष्ट्रलाई महान् बनाउँछन्।

युवाहरूले जीवनको लक्ष्य केवल जागिर, पैसा वा प्रसिद्धि मात्र नबनाऊन्। ज्ञान प्राप्त गर, तर विवेक पनि विकास गर। धन कमाऊ, तर दान र सेवा पनि गर। आधुनिक बन, तर आफ्नो संस्कार नबिर्स। प्रतिस्पर्धा गर, तर करुणा नत्याग। सत्य, सेवा, भक्ति र सदाचार व्यक्तिको जीवन कति स्वस्थ छ भनी चिन्ने कसी हुन् ।

रामचरितमानसको यो शिक्षा कुनै व्यक्तिलाई अपमान गर्नका लागि होइन; आत्मपरीक्षण गर्नका लागि हो। प्रश्न अरू को “जीवत शव” छ भन्ने होइन। प्रश्न त यो हो—के यी १४ दोषमध्ये कुनै दोष हाम्रो जीवनमा पनि छ?

यदि छ भने त्यसलाई सुधार्ने अवसर आज पनि छ। यही सनातन धर्मको सौन्दर्य हो। यहाँ कुनै पनि मानिस सदाका लागि पतित हुँदैन। पश्चात्ताप, सत्सङ्ग, सदाचार र भगवानको स्मरणद्वारा जीवनलाई पुनः उज्यालो बनाउन सकिन्छ।

शरीरको मृत्यु एक दिन अवश्य हुन्छ। तर विवेक, करुणा, सत्य र धर्मको मृत्यु हुन नदिनु नै सच्चा जीवन हो। तुलसीदासजीको सन्देश यही हो—मानिस श्वासले होइन, चेतनाले जीवित रहन्छ। जब चेतना जागृत हुन्छ, तब जीवन सार्थक हुन्छ; जब चेतना मर्छ, तब जीवित मानिस पनि मृत समान हुन्छ।