काठमाडौं । अन्तरिक्ष यात्रा मानिसका लागि जति रोमाञ्चक र वैज्ञानिक उपलब्धिको विषय हो, त्यति नै यसले मानव शरीरमा अनेकौँ चुनौती पनि सिर्जना गर्छ। पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणबाट बाहिर निस्किएपछि शरीरमा देखिने परिवर्तनमध्ये कब्जियत (Constipation) अन्तरिक्ष यात्रीहरूले सामना गर्ने सामान्य समस्यामध्ये एक हो। लामो समयदेखि यसको कारणबारे अध्ययन हुँदै आए पनि अब वैज्ञानिकहरूले यसको एउटा महत्वपूर्ण जैविक कारण पहिचान गरेका छन्।

डेनमार्कको युनिभर्सिटी अफ कोपेनहेगन र अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासा (NASA) का वैज्ञानिकहरूको सहकार्यमा गरिएको नयाँ अध्ययनले अन्तरिक्षमा गुरुत्वाकर्षणको अभाव हुँदा आन्द्राको गतिविधि र आन्द्राभित्र रहेका सूक्ष्मजीव (Gut bacteria) को व्यवहारमा उल्लेखनीय परिवर्तन आउने देखाएको छ।

यो अध्ययन प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल Nature Communications मा प्रकाशित भएको हो।

५२ अन्तरिक्ष यात्रीको रगत परीक्षण

अनुसन्धानकर्ताहरूले अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्र (ISS) मा धेरै महिना बिताएका ५२ जना अन्तरिक्ष यात्रीबाट संकलित रगतका नमुनाको विस्तृत विश्लेषण गरेका थिए। पृथ्वीबाट अन्तरिक्षमा पुगेपछि उनीहरूको शरीरमा देखिएका ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल (पाचन प्रणालीसम्बन्धी) परिवर्तन पहिचान गर्नु अध्ययनको मुख्य उद्देश्य थियो।

अध्ययनमा संलग्न युनिभर्सिटी अफ कोपेनहेगनको न्यूट्रिसन, एक्सरसाइज एन्ड स्पोर्ट्स विभागकी एसोसिएट प्रोफेसर जियोर्जिया ला बार्बेराका अनुसार अन्तरिक्ष यात्रीहरूको रगतमा देखिएका जैविक संकेतहरूले अन्तरिक्षमा पुगेपछि आन्द्राका सूक्ष्मजीवहरूले सामान्यभन्दा बढी प्रोटिन फर्मेन्टेसन गर्न थालेको देखाएका छन्।

महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने यस्तो परिवर्तन अन्तरिक्षमा पुगेपछि सुरु भएर उनीहरू पृथ्वीमा फर्किएसम्म कायम रहने देखिएको थियो।

फाइबरको अभावमा आन्द्राका ब्याक्टेरियाले प्रोटिन प्रयोग गर्न थाल्छन्

सामान्य अवस्थामा आन्द्राका लाभदायक ब्याक्टेरियाले खानाबाट प्राप्त फाइबरलाई किण्वन गरी शरीरका लागि उपयोगी विभिन्न पदार्थ उत्पादन गर्छन्। तर आन्द्रामा पर्याप्त फाइबर उपलब्ध नभएमा केही ब्याक्टेरियाले फाइबरको सट्टा प्रोटिनलाई टुक्र्याएर किण्वन गर्ने प्रक्रिया बढाउन सक्छन्।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार अन्तरिक्षमा गुरुत्वाकर्षण अत्यन्त न्यून हुने भएकाले पाचन प्रणालीको सामान्य गतिशीलतामा परिवर्तन आउन सक्छ। खानालाई आन्द्राबाट अगाडि बढाउने प्रक्रियामा समेत असर पर्न सक्ने भएकाले आन्द्रामा पदार्थ लामो समयसम्म रहन सक्छ। यसले आन्द्राका सूक्ष्मजीवको गतिविधिमा परिवर्तन ल्याउँदै प्रोटिन फर्मेन्टेसन बढाउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ।

यही प्रक्रिया अन्तरिक्ष यात्रीहरूमा देखिने कब्जियतको एउटा महत्वपूर्ण कारण हुन सक्ने अध्ययनले संकेत गरेको छ।

आन्द्रा र मस्तिष्कबीच पनि गहिरो सम्बन्ध

अनुसन्धानकर्ताहरूले अन्तरिक्ष यात्रीहरूको रगतमा रहेका विभिन्न मेटाबोलाइट्स को समेत विश्लेषण गरेका थिए। मेटाबोलाइट्स शरीरमा हुने जैविक तथा मेटाबोलिक प्रक्रियाबाट बन्ने साना अणुहरू हुन्। यिनले शरीरमा पोषण कसरी उपयोग भइरहेको छ र आन्द्रामा कस्तो जैविक गतिविधि भइरहेको छ भन्नेबारे महत्वपूर्ण संकेत दिन सक्छन्।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार आन्द्रामा हुने परिवर्तन केवल पाचन प्रणालीमा मात्र सीमित हुँदैन। आन्द्रा र मस्तिष्कबीचको सम्बन्धलाई Gut-Brain Axis भनिन्छ। त्यसैले आन्द्राका सूक्ष्मजीव तथा तिनबाट उत्पन्न हुने पदार्थमा हुने परिवर्तनले शरीरका अन्य प्रणाली, विशेषगरी मस्तिष्कको कार्यमा समेत प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना हुन्छ।

अध्ययनका वरिष्ठ लेखक प्रोफेसर लार्स ओवे ड्रगस्टेडका अनुसार अत्यधिक प्रोटिन फर्मेन्टेसनबाट उत्पन्न हुने केही पदार्थ स्वास्थ्यका लागि प्रतिकूल हुन सक्छन्। यसले मिर्गौलाको कार्य, मनोदशा तथा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतामा समेत असर पार्न सक्ने सम्भावनाबारे वैज्ञानिकहरूले चासो व्यक्त गरेका छन्।

चन्द्रमा र मंगल अभियानका लागि महत्वपूर्ण

मानिसलाई लामो समयसम्म चन्द्रमा वा मंगल ग्रहमा पठाउने तयारी भइरहेका बेला यस्तो अनुसन्धानको महत्व अझ बढेको छ। केही दिन वा हप्ताको अन्तरिक्ष यात्रा र महिनौँ वा वर्षौँसम्म चल्ने अन्तरिक्ष अभियानका क्रममा मानव शरीरले फरक किसिमका चुनौती सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार भविष्यका लामो अन्तरिक्ष अभियानमा अन्तरिक्ष यात्रीको मांसपेशी, हड्डी र मुटुको स्वास्थ्यसँगै पाचन प्रणाली र आन्द्राको स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हुन्छ।

अध्ययनमा संलग्न वैज्ञानिकहरूले खानामा पर्याप्त फाइबर समावेश गर्ने, आन्द्राका उपयोगी ब्याक्टेरियालाई सहयोग गर्ने प्रिबायोटिक्स प्रयोग गर्ने तथा आवश्यक अवस्थामा आन्द्राको गतिशीलता सुधार गर्ने उपायहरूबारे थप अनुसन्धान गर्नुपर्ने बताएका छन्।

पृथ्वीमा लामो समय ओछ्यानमा रहने बिरामीलाई पनि उपयोगी

यस अनुसन्धानको महत्व अन्तरिक्ष यात्रीमा मात्र सीमित छैन। लामो समयसम्म ओछ्यानमा आराम गर्नुपर्ने वा शारीरिक रूपमा सक्रिय हुन नसक्ने बिरामीहरूमा पनि कब्जियत सामान्य समस्या हो।

शारीरिक गतिविधि कम हुँदा आन्द्राको प्राकृतिक चाल सुस्त हुन सक्छ। त्यसैले अन्तरिक्षमा देखिएको पाचन प्रणालीसम्बन्धी परिवर्तनबारे गरिएको अध्ययनले दीर्घकालीन रूपमा ओछ्यानमा रहने बिरामी तथा कम शारीरिक गतिविधि भएका मानिसमा कब्जियत र आन्द्राको स्वास्थ्यबारे नयाँ अनुसन्धानको बाटो खोल्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ।

के अन्तरिक्षमा कब्जियतको समाधान फाइबर मात्रै हो?

वैज्ञानिकहरूको निष्कर्षले फाइबरको महत्व देखाए पनि कब्जियतको कारण एउटै मात्र हुँदैन। पृथ्वीमै पनि पानी कम पिउनु, फाइबरको कमी, शारीरिक गतिविधिको कमी, केही औषधि, खानपानमा परिवर्तन तथा विभिन्न रोगका कारण कब्जियत हुन सक्छ।

त्यसैले अन्तरिक्ष यात्रीका लागि पनि केवल फाइबर बढाउनु पर्याप्त नहुन सक्छ। पर्याप्त तरल पदार्थ, उपयुक्त पोषण, नियमित व्यायाम, आन्द्राको गतिशीलता र आन्द्राका सूक्ष्मजीवको सन्तुलनलाई एकसाथ ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

वैज्ञानिकहरूको यो अनुसन्धानले एउटा महत्वपूर्ण तथ्यतर्फ संकेत गरेको छ—मानव शरीर पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणसँग मात्र होइन, आफ्नै आन्द्राभित्र बस्ने अर्बौँ सूक्ष्मजीवसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। त्यसैले भविष्यको अन्तरिक्ष यात्रामा रकेट तथा अन्तरिक्षयानको प्रविधिसँगै अन्तरिक्ष यात्रीको ‘गट हेल्थ’ अर्थात् आन्द्राको स्वास्थ्य पनि सफल अभियानको महत्वपूर्ण आधार बन्ने देखिन्छ।