सम्पादकीय

नेपालको रसुवामा आएको बाढीमा झण्डै १५ सय जना मारिएको आधिकारिक तथ्यांक सार्वजनिक भएता पनि लापता भएका वा मरेको आशंका गरिएकाहरुको संख्या पाँच हजार बढी रहेको छ । उग्र रुप लिँदै गरेको प्राकृतिक आपदाले अहिले विश्व त्रसित छ । विभिन्न देशहरुमा भएको खण्डप्रलयले गाउँ, सहर, बजारका बस्ती र मानिसहरुको अस्तित्व मेटिरहेको छ । कुनै व्यक्तिले कसैको हत्या गर्‍यो भने मृत्युदण्ड वा आजीवन कारावासको व्यवस्था छ तर जनजीवन र मानव सभ्यतामाथि पंचमहाभूतद्वारा भएको मृत्युताण्डव विरुद्ध कसले कसलाई उजुरी दिने यो प्रश्नको जवाफ संसारको कुनै मानिससँग नहोला । यसले प्रमाण दिन्छ कि अहँकारी मानवको औकात तृणभन्दा तृणभन्दा पनि कति तल्लो स्तरको छ । निर्धारित सीमासम्म मात्रै सोच्न र कार्य गर्न सक्ने हामीहरु समयचक्रको प्रभावमा पर्ने बलबुद्धिको सेखी छोड्न अन्तिम श्वाससम्मै तैयार छैनौँ । मानिसहरु अहिले भोग्ने भोगाउने कार्यमा व्यस्त भई जीवनका अनन्त आयामहरुलाई बुझ्न सक्ने अवसरबाट वञ्चित भइरहेका छन्। मोहमायाको जालमा परी परमसत्ताको उपेक्षा गर्ने काम प्रायः हर कोहीले गरिरहेको छ । मानिस स्वेच्छाचारी प्रवृत्तिको बन्दै गएपछि पापकर्ममै आफ्नो हित लुकेको छ भन्ने भान हुन थाल्छ। कलुषित मनलाई मात्रै कलिले आफ्नो प्रभावमा राख्ने शास्त्रहरुमा वर्णित छ । पापी मनहरु परिमाणात्मक रुपमा बढेर सारा धरा ढाकेपछि कलिको प्रभाव पनि क्रमशः बढ्दै जाने र अन्ततः कल्कि अवतार रुपमा कृष्णले यस सृष्टिलाई फर्मेट गरिदिने तयुगको आगमन हुने भविष्यवाणी आजभन्दा ६०० वर्ष पहिलै पंचसखाहरुले गरिसकेका थिए । भविष्य मालिका पुराणको माध्यमले सन् २०३२ सम्म सतयुग प्रारम्भको चर्चा आज विश्वभरि छ । अन्तर्राष्ट्रिय युद्ध, असाध्य महामारी, प्राकृतिक आपदा, हत्या वारदात, आत्महत्यालगायतका विभिन्न घटनाहरुले प्रलयकारी अवस्था सिर्जना हुँदै गएको पनि छ । कोरोना महामारीभन्दा पनि अझै शक्तिशाली विषाणुले विश्वमा हाहाकार मच्चाउने भविष्य मालिका पुराणमा उल्लेख छ । आजको सम्पादकीय यही विषयवस्तुमा केन्द्रित रहेको छ । कालान्तरमा हेर्दाहेर्दै आज मानव सभ्यता विज्ञान, प्रविधि र भौतिक विकासको अभूतपूर्व उचाइमा पुगेको छ। मानिसले समुद्रको गहिराइदेखि अन्तरिक्षसम्म आफ्नो पहुँच विस्तार गरेको छ। तर यही समयमा एउटा गम्भीर प्रश्न हाम्रो सामु उभिएको छ—के हामीले बाहिरी संसार जित्दै गर्दा आफ्नै पृथ्वी, आफ्नै प्रकृति र आफ्नै चेतनालाई पराजित गरिरहेका त छैनौँ?

आज संसारभरबाट आउने संकेतहरूलाई एउटै दृष्टिले हेर्न मिल्दैन। कतिपय कुरा वैज्ञानिक तथ्य हुन्, कतिपय सम्भावित जोखिम हुन्, कतिपय भविष्यवाणी वा धार्मिक–सांस्कृतिक आख्यान हुन्। यी सबैलाई एउटै स्तरमा राखेर हेर्नु सत्यको खोजी होइन तर तिनले उठाएका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु पनि बुद्धिमानी होइन। यही कारण आजको आवश्यकता भय फैलाउनु होइन—सत्यतथ्य निरुपण र चेतना निर्माण गर्नु हो। जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको विषय मात्र रहेन। विश्वका अधिकांश हिमनदीहरू संकुचित भइरहेका छन् र विगतका दशकहरूमा हिमनदी तथा अन्य हिममण्डलीय क्षेत्रमा तीव्र परिवर्तन देखिएको छ। हिमनदी पग्लिने क्रमले पानीको उपलब्धता, कृषि, जलविद्युत्, पहाडी बस्ती र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिममा असर पार्न सक्छ। हिमाल हाम्रो सौन्दर्य मात्र होइन—हाम्रो जलस्रोत हो।

हिमनदी आज पग्लिरहेको पानी मात्र होइन; उसले भविष्यको पानीको भण्डारसमेत गुमाउँदैछ। हिमताल बढ्नु, पहाडी ढलान अस्थिर हुनु, बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढ्नु र नदीको बहावको समय तथा मात्रा परिवर्तन हुनु दक्षिण एसियाजस्ता हिमनदीमा निर्भर क्षेत्रका लागि गम्भीर विषय हुन्। वैज्ञानिक अनुसन्धानले हिमनदीको बरफमा हजारौँ वर्षअघिका सूक्ष्मजीव र भाइरससम्बन्धी आनुवंशिक सामग्री सुरक्षित रहेको देखाएको छ। तिब्बती पठारको ग्लेशियरबाट ४१ हजार वर्षभन्दा पुराना जलवायु चक्रसँग सम्बन्धित भाइरल जीनोमहरू पहिचान गरिएको एउटा अध्ययनले देखाएको छ।

अर्कोतर्फ, permafrost अर्थात् दीर्घकालदेखि जमेको भूमिबाट करिब ३० हजार वर्ष पुराना केही giant viruses प्रयोगशालामा पुनः सक्रिय गरिएको वैज्ञानिक अध्ययन पनि प्रकाशित भएको छ।  प्रश्न गम्भीर छ—प्रकृतिले हजारौँ वर्षदेखि सुरक्षित राखेका जैविक तत्त्वहरू तीव्र वातावरणीय परिवर्तनसँगै नयाँ परिस्थितिमा पुगे भने के हुन सक्छ? यसको उत्तर अहिल्यै निश्चित छैन। त्यसैले डर होइन, अनुसन्धान आवश्यक छ।

WHO ले पनि जलवायु परिवर्तनले संक्रामक रोगको जोखिम, रोगवाहक जीवहरूको फैलावट र स्वास्थ्य प्रणालीमाथिको दबाब बढाउन सक्ने बताएको छ। साथै नयाँ रोगको उदयमा वन्यजन्तु, मानव र वातावरणबीचको बढ्दो सम्पर्क महत्वपूर्ण हुन सक्छ। अर्थात् खतरा केवल “बरफभित्रको पुरानो भाइरस” होइन। मानव र प्रकृतिबीच बिग्रिँदै गएको सम्बन्ध आफैँमा ठूलो स्वास्थ्य जोखिम हो।

जलवायु परिवर्तनको अर्को गम्भीर प्रभाव खाद्य प्रणालीमा पर्न सक्छ। जलवायु परिवर्तनले कृषि, मत्स्यपालन, पशुपालन तथा खाद्य सुरक्षामा बढ्दो दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। तापक्रम, वर्षा र चरम मौसमका घटनामा परिवर्तनले उत्पादन, खाद्य मूल्य, पोषण र कृषकको जीविकामा असर पार्न सक्छ। त्यसैले भविष्यमा खाद्य संकटको सम्भावना उठाउनु असंगत होइन।

‘‘सुत्केरीले आफ्नै शिशुको मांस भक्षण गर्ने छिन्’’ ‘‘सर्वत्र भोकमरी फैलिने छ’’ ‘‘प्रत्येक घरपरिवार कलह र दरिद्रताको चपेटामा पर्ने छ’’ ‘‘दया, धर्म, दान, क्षमा, प्रेम, शान्ति र सम्बन्धको शुचिता लेस मात्र पनि शेष रहने छैन’’ ‘अधिकांश देशहरु विश्व मानचित्रमा रहने छैनन्’’ ‘‘तेस्रो विश्व युद्धको जग बसिसकेको छ । कार्यान्वयन छिटै हुन्छ’’ आदि भनाइहरु साच्चिकै घटित हुने भविष्यवाणीमा वर्णित छन् । भर्खर अमेरिकामा बिगत चार वर्षदेखि आफ्नै २२ वर्षीय छोरासँग यौन सम्बन्ध राख्दै आएको ४६ वर्षीया एक आमाले स्वीकारेकी छिन् । अफ्रिकाका अधिकांश प्रान्तमा भोकमरीले मानिस चरम संकटको सामना गर्न बाध्य छ । संकटको सम्भावना वास्तविक हुन सक्छ; तर संकटको सबैभन्दा भयावह कथा अनिवार्य सत्य नहुन सक्छ। यही विवेक आज हामीलाई आवश्यक छ।

विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा युद्ध, शक्ति-संघर्ष, भू-राजनीतिक तनाव र सैन्य प्रतिस्पर्धा भइरहेका छन्। एउटा क्षेत्रको द्वन्द्व अर्को क्षेत्रको अर्थतन्त्र, खाद्य आपूर्ति, ऊर्जा र सुरक्षा प्रणालीसम्म पुग्न सक्छ।

तेस्रो विश्वयुद्ध हुन्छ कि हुँदैन भन्ने भविष्यवाणी गर्नु सजिलो छ; प्रमाणित गर्नु कठिन। त्यसैले कुनै देश, धर्म वा सम्पूर्ण समुदायलाई सामूहिक शत्रुका रूपमा चित्रण गर्नु समस्याको समाधान होइन। युद्धको पहिलो शिकार सीमा होइन—मानव विवेक हो।

मानिसले अर्को मानिसलाई धर्म, जाति, राष्ट्र वा विचारधाराका आधारमा शत्रु बनाउँदै जाँदा सभ्यताको बाहिरी आवरण बाँकी रहला, तर भित्रको मानवता कमजोर हुँदै जान्छ।

आजको बदलिँदो सामाजिक परिवेशका लागि हामी नै जिम्मेवार छौँ । प्राकृतिक विपत्ति र युद्धभन्दा कम गम्भीर छैन सामाजिक विघटन। दाम्पत्यमा अविश्वास, अभिभावक र सन्तानबीच संवादको कमी, बढ्दो एक्लोपन, लोभ, उपभोगवाद, डिजिटल संसारमा हराउँदै गएको पारिवारिक समय र सम्बन्धमा घट्दै गएको उत्तरदायित्वले समाजलाई भित्रैबाट कमजोर बनाउन सक्छ।

भविष्यमा परिवार विघटन हुनेछन्, दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीच अनैतिक सम्बन्ध सामान्य हुनेछ वा समाजमा शील–संयम समाप्त हुनेछ । विश्वका केही भागमा पिता–पुत्री, माता–पुत्र बिचको पवित्र सम्बन्ध यौनेषणाजन्य नाजायज स्वार्थपूर्तिको साधनका रुपमा विकसित हुन थालेका छन् ।

यहाँ एउटा प्रश्न अवश्य छ— यदि मानिसले आफ्नो इच्छा नियन्त्रण गर्न, सम्बन्धको मर्यादा बुझ्न र परिवारप्रतिको उत्तरदायित्व निर्वाह गर्न छोड्यो भने प्रविधिले सम्पन्न समाज पनि कति सभ्य रहन्छ? सभ्यता भवन, सडक र मेसिनले मात्र बनेको हुँदैन। सभ्यता चरित्रले बनाउँछ।

हामीले विश्वलाई एक्लै बदल्न सक्दैनौँ। तर आफ्नो घर बदल्न सक्छौँ। खाद्य संकटको चिन्ता छ भने—थोरै भए पनि खाद्य सुरक्षा बढाऔँ। पानीको संकटको डर छ भने—पानीको संरक्षण गरौँ। प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम छ भने—आपत्कालीन तयारी गरौँ। रोगको जोखिम छ भने—स्वास्थ्य, सरसफाइ र वैज्ञानिक चेतनालाई प्राथमिकता दिऔँ।

परिवार विघटनको चिन्ता छ भने—परिवारसँग कुरा गरौँ। सामाजिक द्वेष बढेको छ भने—आफूबाट द्वेष घटाऔँ। युद्धको डर छ भने—घृणाको राजनीति होइन, मानवताको भाषा बोलौँ , तामसिक आहार त्यागौँ सात्विक आहार गरौँ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण— भविष्यवाणी सुनेर वर्तमान नबिगारौँ तर कर्म सुधारौँ  । भविष्यको अँध्यारो सम्भावनाभन्दा वर्तमानको एउटा उज्यालो कर्म शक्तिशाली हुन्छ।

आजकल धर्मको नाममा मानिसहरु कुकर्मका जनकसमेत बन्न तत्पर छन् । सनातन धर्मले मानिसलाई संसारबाट भाग्न होइन, धर्ममा स्थिर भएर कर्म गर्न सिकाउँछ भगवद्गीताको कर्मयोगको मर्म यही हो—परिस्थिति आफ्नो नियन्त्रणमा नहुन सक्छ, तर आफ्नो कर्म, आफ्नो दृष्टिकोण र आफ्नो चरित्रमाथि मानिसको जिम्मेवारी रहन्छ।

त्यसैले यदि संसारमा असत्य बढ्यो भने आफू सत्यमा उभिनु। यदि हिंसा बढ्यो भने आफू अहिंसाको अभ्यास गर्नु। यदि लोभ बढ्यो भने आफू संयमित हुनु। यदि द्वेष बढ्यो भने करुणा राख्नु। यदि भय बढ्यो भने विवेक जागृत गर्नु। र यदि संसार परिवर्तनशील छ भने आफ्नो चेतनालाई स्थिर बनाउनु।

यस्ता प्रश्नहरु अनन्त छन् । यो पहिलो, त्यो अन्तिम प्रश्न भनेर सीमा बाँध्नु उचित हुँदैन । हामीलाई थाहा छैन भविष्यमा विश्वले कति ठूलो जलवायु संकट देख्नेछ। हामीलाई थाहा छैन कुन नयाँ रोग आउनेछ। हामीलाई थाहा छैन कुन युद्ध कहाँसम्म पुग्नेछ।

हामीलाई थाहा छैन खाद्य र पानीको संकट कति गहिरो हुनेछ तर एउटा कुरा हाम्रो हातमा छ— आज हामी कस्तो मानिस बन्ने? यही प्रश्नले हाम्रो भविष्यको दिशा तय गर्छ । यही प्रश्न भविष्यको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो।

भविष्यमा मानिसले मानिसलाई खाने अवस्था आउँछ कि आउँदैन, संसारमा चरम नैतिक पतन हुन्छ कि हुँदैन, नयाँ महामारी आउँछ कि आउँदैन—यी प्रश्नहरूको उत्तर समयले दिनेछ तर आजै केही महत्त्वपूर्ण निर्णय हामी गर्न सक्छौँ— मानवता हराउन नदिने। प्रकृतिलाई शत्रु नबनाउने। परिवारलाई टुट्न नदिने। सत्यलाई नछोड्ने।विज्ञानलाई अन्धविश्वासले विस्थापित हुन नदिने र धर्मलाई केवल कर्मकाण्ड होइन, आचरण बनाउने। किनकि आज सत्य, संयम, करुणा, श्रम र कृष्णभक्तिलाई नछोड्नु नै भोलिको मानववंश विस्तारका लागि सबैभन्दा सुरक्षित आधार हो। जय श्रीकृष्ण! जय राधे!