सम्पादकीय

भोलि अर्थात् असोज ११ गते आइतबारदेखि सोह्र श्राद्ध प्रारम्भ हुँदै छ । २४ गते शनिबारका दिन सोह्र श्राद्ध समाप्त हुने छ । यसपाली सोह्र भनिएता पनि वास्तवमा केवल चौध श्राद्ध मात्रै रहेको छ । श्राद्धावधिमा अष्टमी र नवमी एकै दिन १८ गते आइतबार परेको छ । आत्मा अजर, अविनाशी परमतत्वको अंश हो । हाड, मासु, रगतको पिंडलाई केही समय घर बनाई प्रारब्ध भोग्न र नयाँ कर्मको खेती गर्न दुर्लभ मानव देहरुपी घरमा परमसत्ताको निर्देशानुसार निश्चित समयका लागि पाहुना बन्छ आत्मा । मानव जन्मलाई पूर्व पूण्यकर्मको फलको रुपमा हेरिएको छ । यस जन्ममा गरिएका कर्मले अन्तिम श्वास छोड्दाका वेला मनमा खेलेको भावले कुन योनिमा पर्‍याउँछ त्यो विधिको गर्भमा लुकेको छ । स्पष्ट छ देह छोडेपछि आत्माले अर्काे योनि प्राप्त गर्दछ । अर्काे यथार्थ के पनि छ भने आत्माले देह नछोड्दा सम्म मात्रै इष्टमित्र र आफन्तहरुलाई चिन्छ । देहबाट मुक्त भएपछि कसैलाई चिन्दैन । अब प्रश्न उठ्छ आत्माले अर्काे जन्म लिन्छ र सदेह जीवनकालमा रहेका आफन्तलाई चिन्दैन भने श्राद्ध र तर्पण संस्कार कसका लागि हो ? आत्मालाई भोक, तिर्खा, तृष्णा, मोह, माया, मृत्यु, पंचमहाभूत आदि केहीले छुन्न । त्यसो भए ब्रह्मलीन आत्माको नाममा पिण्डदान र अन्य दानको के महत्त्व? मरे उप्रान्त के हुन्छ, कहाँ गइन्छ केही थाहा हुन्न भनेपछि धर्म र पुण्य किन गर्नपर्‍यो । जे मन पर्छ, जे इच्छा लाग्छ जीवन छँदै पाउनुपर्छ–पुरा गर्नुपर्छ भन्ने तर्क प्रस्तुत गर्नेहरुको संख्या करोडौँमा छ । अनेकौं परपुरुष वा परस्त्रीसँग सहवास गर्ने, विवेकानन्दका गुरु रामकृष्ण परमहंसले माछा सेवन गर्थे हामीले गर्न किन नहुने, शिवजीले भांग, धतुरा, सोमरस पान गर्छन् हामीले मदिरा पान र लागु पदार्थ सेवन गर्दा केही बिग्रिन्न, उच्चता–निचताको जातव्यवस्थालाई कामय राख्नुपर्छ भन्नेहरु हाम्रै समाजमा यत्रतत्र रहेका छन् । आगो, पानी, हावा, अस्त्रशस्त्र केहीले पनि आत्मालाई प्रभावित पार्न सक्दैन भने कर्मफलको सिद्धान्तमा किन विश्वास गर्ने भन्दै स्वेच्छाचारीहरु धरामा बलबुद्धिले सक्रिय छन् । आज यही आत्मा र श्राद्धको विषयवस्तुलाई सम्पादकीयमा समेट्ने प्रयास गरिएको छ ।

महर्षि निमि, महर्षि अत्रि र पितृकर्मको सनातन कथा
सनातन परम्परामा मानिसको जीवन केवल वर्तमान पुस्तासँग सीमित छैन। आफूभन्दा अगाडिका माता–पिता, हजुरबा–हजुरआमा, प्रपितामह तथा समस्त पूर्वजप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने भावलाई पनि जीवनधर्मको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष मानिएको छ। यही कृतज्ञता, श्रद्धा र पितृस्मरणसँग जोडिएको धार्मिक कर्मलाई श्राद्ध, तर्पण, पिण्डदान तथा पितृयज्ञजस्ता नामले चिनिन्छ। ‘श्राद्ध’ शब्द स्वयं ‘श्रद्धा’सँग सम्बन्धित छ—अर्थात् श्रद्धापूर्वक गरिने अर्पण वा पितृकर्म। परम्परागत व्युत्पत्तिमा “श्रद्धया दीयते‘” अर्थात् श्रद्धापूर्वक दिइने कर्मलाई श्राद्ध भनिएको पाइन्छ तर प्रश्न उठ्छ—यो परम्परा कहाँबाट सुरु भयो ? पहिलो पितृकर्म कसले गरे ?

यसको अत्यन्त रोचक उत्तर महाभारतको अनुशासन पर्वमा प्राप्त हुन्छ। युधिष्ठिरले भीष्म पितामहसँग प्रत्यक्ष रूपमा प्रश्न गर्छन्—श्राद्धको प्रारम्भ कसले गर्‍यो, कुन समयमा भयो र यसको स्वरूप के हो ? भीष्मले त्यसको उत्तरमा महर्षि अत्रि, दत्तात्रेय, निमि र उनका पुत्र श्रीमान्सँग सम्बन्धित आख्यान सुनाउँछन्।

महाभारतको कथाअनुसार, महर्षि अत्रिको वंशमा दत्तात्रेय जन्मिए र दत्तात्रेयका पुत्र थिए महर्षि निमि। निमिका पुत्र श्रीमान् अत्यन्त तेजस्वी र तपस्वी थिए। उनले दीर्घकालसम्म कठोर तपस्या गरेपछि कालको नियमअनुसार देह त्याग गरे। पुत्रवियोगले निमि अत्यन्त शोकाकुल भए। त्यसपछि उनले आफ्ना पुत्र श्रीमान्को निमित्त श्रद्धापूर्वक कर्म गर्ने विचार गरे।

महाभारतको आख्यानमा यही प्रसंगलाई श्राद्ध परम्पराको प्रारम्भिक निर्णायक प्रसंगका रूपमा वर्णन गरिएको छ। निमिले ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराए, कुश राखे र आफ्ना दिवंगत पुत्रको नाम तथा गोत्र उच्चारण गर्दै पिण्ड अर्पण गरे। कर्म सम्पन्न भएपछि भने उनलाई एउटा द्विविधा भयो—“ऋषिहरूले पहिले नगरेको कर्म मैले किन गरेँ ?” भन्ने पश्चात्तापसमेत उत्पन्न भयो। त्यही बेला उनका वंशज महर्षि अत्रि प्रकट भएर उनलाई श्राद्धको स्वरूप र विधिबारे ज्ञान दिए।

यस कथाको एउटा अत्यन्त सुन्दर पक्ष के हो भने श्राद्ध केवल शोकको अभिव्यक्ति होइन, शोकलाई धर्म र कृतज्ञतामा रूपान्तरण गर्ने संस्कारका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ। निमिले पुत्रवियोगमा केवल विलाप गरेनन्, उनले पुत्रको स्मृतिलाई धार्मिक कर्तव्यसँग जोडिदिए। यस अर्थमा श्राद्ध ब्रह्मलीन आत्माप्रति मात्र गरिने कर्म नभई जीवित सन्तानले आफ्ना पूर्वजप्रति व्यक्त गर्ने कृतज्ञता, स्मृति र उत्तरदायित्व पनि हो।

महाभारतमा यसपछि एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भनिएको छ—निमिबाट श्राद्ध प्रारम्भ भएपछि अन्य ऋषिहरूले पनि शास्त्रविधिअनुसार पितृयज्ञ गर्न थाले। अर्थात् निमिको व्यक्तिगत शोकबाट सुरु भएको कर्म क्रमशः एउटा व्यापक धार्मिक परम्पराका रूपमा स्थापित भएको आख्यान महाभारतले प्रस्तुत गर्छ।

श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान एउटै कुरा हुन् त ?
यी शब्दहरू प्रायः एकै अर्थमा प्रयोग भए पनि तिनमा सूक्ष्म भिन्नता छ। श्राद्ध व्यापक पितृकर्म हो। तर्पण जल, तिल आदिको अर्पणद्वारा पितृलाई तृप्त पार्ने भावसँग सम्बन्धित कर्म हो। पिण्डदानमा अन्नबाट तयार पारिएका पिण्ड पितृको निमित्त अर्पण गरिन्छ। विभिन्न परम्परा, गृहसूत्र, धर्मशास्त्र र क्षेत्रीय विधिअनुसार यसको प्रक्रिया फरक हुन सक्छ। त्यसैले एउटा मात्र विधिलाई सम्पूर्ण सनातन परम्पराको एकमात्र स्वरूप मान्नु उचित हुँदैन।

गया र पिण्डदानको सम्बन्ध
पितृकर्मको चर्चा गर्दा गयाको विशेष महत्त्व आउँछ। गया–माहात्म्यसँग सम्बन्धित परम्परामा विष्णुपाद, फल्गु नदी, गयाशिर तथा विभिन्न तीर्थस्थलमा पिण्डदान र श्राद्धको विशेष महत्त्व वर्णन गरिएको छ। नारदपुराणमा पनि गया क्षेत्रमा विष्णुपादमा पिण्डसहित श्राद्ध गर्ने विधानको वर्णन पाइन्छ।

गरुडपुराणको उपलब्ध पाठमा पनि गया पुगेर फल्गुमा स्नान गरी पितृहरूलाई पिण्ड अर्पण गर्ने विधि वर्णित छ। यसले गया केवल आधुनिक समयमा विकसित भएको तीर्थ होइन, पुराणिक पितृकर्म परम्परामा लामो समयदेखि विशेष स्थान राख्दै आएको देखाउँछ।

गया–माहात्म्यसम्बन्धी परम्परामा भगवान् विष्णुको चरणचिह्नसँग गया क्षेत्रको पवित्रता जोडिन्छ। केही पुराणिक आख्यानमा भगवान् विष्णुले गयासुरलाई वरदान दिई उनको शरीरलाई पवित्र तीर्थक्षेत्रका रूपमा प्रतिष्ठित गरेको कथा आउँछ। यसै कारण विष्णुपादमा गरिएको पितृकर्म विशेष फलदायी हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास विकसित भएको हो।

श्रीमद्भगवद्गीताले पितृकर्मबारे के भन्छ ?

यहाँ श्रीमद्भगवद्गीताको सन्दर्भ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। गीता प्रत्यक्ष रूपमा “यसरी श्राद्ध गर” भनेर कुनै विस्तृत विधि सिकाउने ग्रन्थ होइन। तर पितृकर्मको महत्त्व र पितृप्रति कर्तव्यको विचार गीता स्वयंमा स्पष्ट रूपमा आउँछ।

विशेषतः अध्याय १, श्लोक ४१–४२मा अर्जुनले कुलधर्म नष्ट हुँदा पितृकर्म हराउने विषयलाई आफ्नो तर्कको एउटा आधार बनाउँछन्।

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ १.४२ ॥

अर्थात्, अर्जुनको चिन्ता यस्तो छ कि कुलधर्म नष्ट भयो भने पिण्ड र उदक अर्थात् पितृका निमित्त गरिने अर्पण तथा जलसम्बन्धी क्रिया लोप हुन सक्छन् र त्यसबाट पितृहरू पनि प्रभावित हुन्छन्।

तर यहाँ एउटा सूक्ष्म कुरा बुझ्नुपर्छ—यो श्लोक कृष्णको अन्तिम उपदेश होइन । यो युद्ध प्रारम्भ हुनुअघि अर्जुनले व्यक्त गरेको आफ्नो तर्क र आशंकाको अंश हो। त्यसैले “गीता १.४२ मा कृष्णले श्राद्ध नगरे पितृ नरकमा पर्छन् भन्नुभएको छ” भन्नु शास्त्रीय दृष्टिले सही हुँदैन। उक्त कुरा अर्जुनको तर्क हो।

तर गीता अध्याय ९, श्लोक २५ मा श्रीकृष्णले पितृपूजासम्बन्धी एउटा अझ प्रत्यक्ष कुरा भन्नुभएको छ—

यान्ति देवव्रता देवान्
पितॄन् यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या
यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९.२५ ॥

अर्थात्—देवताहरूको उपासना गर्नेहरू देवतासम्बन्धी लोकमा पुग्छन्, पितृव्रत अर्थात् पितृआराधनामा समर्पितहरू पितृहरूतर्फ पुग्छन्, र भगवान्को उपासना गर्नेहरू भगवान्लाई प्राप्त गर्छन्। शंकराचार्यको भाष्यले पनि “पितृव्रताः” लाई श्राद्ध आदि कर्ममा संलग्न पितृभक्तसँग सम्बन्धित गर्छ।

यसबाट एउटा गहिरो आध्यात्मिक निष्कर्ष निस्कन्छ—सनातन परम्पराले पितृसम्मानलाई अस्वीकार गर्दैन, तर पितृआराधना र परमात्माभक्तिको स्तर एउटै हो भनेर पनि प्रस्तुत गर्दैन। गीता ९.२५ मा श्रीकृष्णले विभिन्न आराधनाका विभिन्न लक्ष्य देखाउँदै अन्ततः आफ्नो भक्ति गर्नेले आफूलाई प्राप्त गर्ने कुरा बताउनुहुन्छ।

त्यसो भए श्राद्ध किन गर्ने ?

श्राद्धलाई केवल “मृत व्यक्तिलाई खाना खुवाउने कर्म” भनेर बुझ्नु अत्यन्त सीमित बुझाइ हुन्छ। सनातन दृष्टिमा यसको पछाडि धेरै तह छन्।

पहिलो हो—कृतज्ञता।
हामीले पाएको शरीर, संस्कार, परिवार, भाषा, भूमि, सम्पत्ति, ज्ञान र जीवनको अवसरमा पूर्वजहरूको योगदान छ। त्यसको स्मरण गर्नु कृतज्ञता हो।

दोस्रो हो—ऋणबोध।
सनातन दर्शनमा देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋणजस्ता धारणाहरू पाइन्छन्। मानिस केवल आफ्नो उपलब्धिको स्वामी होइन । ऊ अघिल्लो पुस्ताबाट प्राप्त विरासतको उत्तराधिकारी पनि हो।

तेस्रो हो—वंशीय स्मृति।
श्राद्धले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो परिवारको इतिहास सम्झाउने अवसर दिन्छ। आफ्ना पूर्वजको नाम, गोत्र, जन्मस्थान, कर्म र योगदान सम्झनु आफैंमा एउटा सांस्कृतिक शिक्षा हो।

चौथो हो—दान र सेवा।
श्राद्ध परम्परामा भोजन, दान, अतिथि–सत्कार तथा सत्पात्रलाई अर्पण गर्ने पक्ष पनि जोडिएको छ। त्यसैले यसलाई केवल एउटा अनुष्ठानमा सीमित नगरी सेवा र परोपकारसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

पितृकर्मको सबैभन्दा गहिरो अर्थ

यहाँ एउटा सुन्दर आध्यात्मिक प्रश्न उठ्छ—के पितृलाई हाम्रो पिण्ड साँच्चै आवश्यक छ ?

सनातन शास्त्रीय परम्पराले यसको उत्तर आफ्नै आध्यात्मिक तर्कबाट दिन्छ। तर आधुनिक मानिसले यसलाई केवल भौतिक अर्थमा “मरेका व्यक्तिले आएर खाना खान्छन्” भनेर बुझ्दा विषय अत्यन्त सतही बन्न सक्छ।

पिण्ड अन्नको एउटा प्रतीकात्मक अर्पण हो । तर्पण जलको अर्पण हो । तर त्यसको केन्द्रमा श्रद्धा छ। त्यसैले “श्राद्ध” नाममै श्रद्धाको संकेत छ। परम्परागत व्युत्पत्तिले पनि श्रद्धापूर्वक दिइने अर्पणसँग यसको सम्बन्ध देखाउँछ।

यसरी हेर्दा श्राद्धको वास्तविक प्रश्न केवल “मैले पिण्ड दिएँ कि दिइनँ ?” भन्ने होइन। प्रश्न अझ गहिरो छ—

मैले आत्मा स्वरुपी आफ्ना पुर्खालाई कति सम्झिएँ ?
उनीहरूबाट पाएको जीवनलाई कति सम्मान गरेँ ?
उनीहरूको राम्रो संस्कारलाई कति अगाडि बढाएँ र अन्धविश्वासजन्य कर्मलाई बुझेर त्याग्न सकेँ त ?
र आउने पुस्ताका लागि म कस्तो विरासत छोड्दैछु –भ्रमयुक्त कि सत्यतामा केन्द्रित ?

यही ठाउँमा श्राद्ध एउटा वार्षिक कर्मबाट जीवन–दर्शनमा परिणत हुन्छ।

पितृलाई सच्चा श्रद्धाञ्जली के हो ?

यदि कसैले श्राद्धमा पिण्डदान गर्छ तर आफ्ना जीवित माता–पितालाई अपमान गर्छ भने त्यो कर्मको आत्मा कहाँ रह्यो ? यदि कसैले पितृको नाममा तर्पण गर्छ तर परिवारका वृद्ध, असहाय र आवश्यकतामा रहेका मानिसलाई बेवास्ता गर्छ भने पितृभक्तिको भाव कति पूर्ण भयो ? यदि शुद्धतम स्वरुपका पितृहरुलाई साच्चिकै श्रद्धा प्रकट गर्न खोजेको हो भने सात्विक आहार अपनाइएको छ कि छैन ? श्रीकृष्ण नै ‘एकोहम् बहुस्याम’ संकल्पले विविध रुपमा लीला गर्दै हुनुहुन्छ, त्यसैले श्रीकृष्ण नै हाम्रा पितृ स्वरुपमा हुनुहुन्छ भन्ने भाव मनमा छ कि छैन ?

त्यसैले श्राद्धको भावलाई जीवनमा उतार्ने सबैभन्दा सुन्दर उपाय हो—जीवित माता–पिताको सेवा, परिवारमा सदाचार, अतिथिको सम्मान, अन्नको आदर, दान–परोपकार, सत्य आचरण, सात्विक आहार, पुर्खाहरुमा श्रीराधाकृष्णको दर्शनभाव र पुर्खाले छोडेको राम्रो संस्कारको संरक्षण।

मृत पुर्खाको सम्झनामा जल अर्पण गर्नु तर्पण हो ।
उहाँहरूको नाम सम्झनु स्मरण हो ।
उहाँहरूको सद्गुण पछ्याउनु सच्चा श्रद्धाञ्जली हो।

सारांशमा, महाभारतको आख्यानअनुसार महर्षि निमिको पुत्रवियोगबाट प्रारम्भ भएको श्राद्धको प्रसंग महर्षि अत्रिको उपदेशसँग जोडिन्छ र त्यसपछि अन्य ऋषिहरूले पनि पितृयज्ञ गर्न थालेको वर्णन पाइन्छ। गया, विष्णुपाद, फल्गु तथा पिण्डदानसँग सम्बन्धित पुराणिक परम्पराले यस पितृकर्मलाई अझ व्यापक तीर्थपरम्परामा विकसित गरेको देखिन्छ।

तर श्रीमद्भगवद्गीताले हामीलाई एउटा अझ गहिरो दिशा दिन्छ। पितृप्रति श्रद्धा राख्नु र परमात्माप्रति भक्ति गर्नु परस्पर विरोधी कुरा होइनन्। गीता ९.२५ ले पितृव्रतको फल र भगवद्भक्तिको परम लक्ष्यलाई छुट्टाछुट्टै देखाउँछ। श्रीराधाकृष्ण नै हाम्रा पितृ रुपमा हुनुहुन्छ भन्ने भाव राखेर पितृहरुलाई स्मरण गर्न सक्नुमा सार्थकता छ ।

त्यसैले सनातन दृष्टिमा श्राद्ध केवल मृत्युको संस्कार होइन, स्मृतिको संस्कार हो । केवल पिण्डदान होइन, कृतज्ञताको अर्पण हो । केवल पितृको शान्तिको कामना होइन, आफ्नो जीवनलाई पनि संस्कारित बनाएर आफ्नो परममूलसँग जोडिइरहने अवसर हो।

आत्मा स्वरुपी पितृसत्ता परमसत्ताकै एक हिस्सा हो र पितृहरु श्रीराधाकृष्णकै रुप हुन् भन्ने भावले पितृलाई सम्झनु हाम्रो मूलप्रतिको श्रद्धा हो ।
पितृका सद्गुण एवं सदाचरणलाई जोगाउनु हाम्रो वर्तमानको धर्म हो ।
र राम्रो संस्कार भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नु नै हाम्रो भविष्यप्रतिको उत्तरदायित्व हो।

यही भावले हेर्दा श्राद्धको परम्परा केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड नभई “म कहाँबाट आएँ, मैले के पाएँ र अब मैले के छोडेर जाने ?” भन्ने सनातन आत्मचिन्तनको परम्परा पनि हो।