लोकसारथि संवाददाता, काठमाडौं ।
नेपालले बिहीबार युनिसेफ (UNICEF) र विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) बाट ५ लाख ५० हजार मात्रा हैजाविरुद्धको खोप प्राप्त गरेको छ। यी संस्थाले कुल १० लाख १८ हजार १ सय मात्रा खोप उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। बाँकी खोप शुक्रबार आउने स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका छन्।

परिवार कल्याण महाशाखा अन्तर्गतको खोप शाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमले भने, “बिहीबार हामीले ५ लाख ५० हजार मात्रा हैजाको खोप प्राप्त गर्यौं। बाँकी मात्रा शुक्रबार आउँदैछ।”

बिरगञ्जमा हैजाको फैलावट

हैजा अत्यन्तै संक्रामक रोग हो, जसले भीषण पखाला र वाकवाकी गराउँछ। समयमै उपचार नपाए केही घण्टामै डिहाइड्रेसन भएर मृत्यु हुनसक्छ। राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालाले संक्रमित व्यक्तिहरूको दिसा परीक्षण गर्दा Vibrio cholerae 01 Ogawa serotype responsible भएको पुष्टि गरेको छ।

अगस्तको पहिलो सातादेखि पर्साको बिरगञ्ज महानगरपालिका र आसपासका स्थानीय तहमा फैलिएको हैजाका कारण कम्तीमा ४ जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने १,५०० भन्दा बढी बिरामी अस्पतालमा भर्ना भएका छन्। पछिल्लो साताभित्र नयाँ संक्रमितको संख्या चौगुना बढेको स्वास्थ्य अधिकारीहरूले जनाएका छन्।

अस्पतालमा चाप, स्वास्थ्यकर्मीको कमी

संक्रमण बढेसँगै अस्पताल प्रशासनले थप स्वास्थ्यकर्मीको व्यवस्था गर्न प्रदेश सरकारसँग आग्रह गरेको छ। प्रारम्भिक चरणमा खटाइएका स्वास्थ्यकर्मी फर्किसकेकाले अहिले पुनः जनशक्ति अभाव देखिएको छ।

स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार वर्षा बढेसँगै र जेनेरेसन–जेडको आन्दोलनका कारण घरदैलो अभियान रोकिएको हुँदा संक्रमितको संख्या फेरि बढ्न थालेको हो।

खोप दशैंपछि मात्र

अधिकारीहरूले पर्सा जिल्लाका सबै स्थानीय तहका एक वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू र बारा जिल्लाका छ वटा नगरपालिका—सबैभन्दा प्रभावित क्षेत्र—का जनतालाई मुखद्वारा हैजाको खोप दिने तयारी भएको बताएका छन्। तर यो अभियान दशैंको बिदापछि मात्र सुरु गरिनेछ। डा. गौतमले भने, “खोप अभियान दशैंपछि मात्र सञ्चालन हुन्छ।”

अघिल्ला महामारी र तयारीका कमजोरी

सार्वजनिक स्वास्थ्य विज्ञहरूले बिरगञ्जमा फैलिएको हैजालाई २००९ मा जाजरकोटमा फैलिएको महामारीपछिको सबैभन्दा ठूलो प्रकोप भनेका छन्। सो महामारीमा सयौँ संक्रमित भएका थिए र थुप्रैको मृत्यु भएको थियो।

विज्ञहरूको भनाइमा बिरगञ्जको प्रकोपले सरकारले महामारी रोकथामका लागि गर्नुपर्ने तयारी र तत्कालीन प्रतिक्रिया प्रणालीमा देखिएका कमजोरी उजागर गरेको छ। अस्वच्छ पानी र सरसफाइ अवस्थाले अझै पनि मुलुकलाई जलजन्य रोगहरूको उच्च जोखिममा राखेको उनीहरूको भनाइ छ।

नेपालमा प्रत्येक वर्ष मनसुनयाममा बाढीका कारण खानेपानीका मुहानहरू दूषित हुने भएकाले हैजा, पखाला, टाइफाइड, हेपाटाइटिस, र डिसेन्ट्रीजस्ता रोग व्यापक हुने गरेका छन्।

गत वर्ष काठमाडौं, ललितपुर, जाजरकोट, प्युठान, मकवानपुर, रोल्पा, सिन्धुपाल्चोक, अछाम र रौतहटमा कम्तीमा ९५ हैजाका घटना पुष्टि भएका थिए। केही वर्षअघि कपिलवस्तु, रौतहट र काठमाडौंका प्रभावित क्षेत्रमा पनि खोप अभियान सञ्चालन गरिएको थियो।

दीर्घकालीन समाधान आवश्यक

चिकित्सकहरूले सरसफाइ र स्वच्छ खानेपानीको अवस्थासुधार नभएसम्म जलजन्य रोगको जोखिम नघट्ने बताएका छन्। पानीको भण्डारण, वितरण पाइपलाइन र स्रोतहरूको प्रदूषणजस्ता पक्षहरूले पनि गुणस्तरमा ठूलो भूमिका खेल्छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले हैजालाई विश्वव्यापी सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौती बताउँदै बहुआयामिक रणनीति नै यस रोग नियन्त्रण र मृत्यु दर घटाउने एक मात्र उपाय भएको जनाएको छ।

नेपालमा मौखिक हैजा खोप (OCV)

नेपालमा मौखिक हैजा खोप (Oral Cholera Vaccine–OCV) अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ, विशेषगरी खानेपानी र सरसफाइ (WASH) सुधारसँगै प्रयोग गरिँदा। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा र नेपालमै भएका अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि यसको प्रभावकारिता खोप दिने रणनीति र प्राप्तकर्ताको उमेरअनुसार फरक–फरक हुन्छ।

प्रभावकारिता दर र अवधि

OCV को प्रभावकारिता प्रयोग हुने खोप र खुराकमा निर्भर गर्छ।

दुई डोज खुराक (Two-dose regimen):

• प्रायः प्रकोप रोकथामका लागि अग्रीम (preemptive) अभियानमा प्रयोग गरिन्छ।

• लामो समयसम्म उच्च स्तरको सुरक्षा दिन्छ।

• ६ महिनापछि: १ वर्षमाथिका व्यक्तिहरूमा करिब ८५% प्रभावकारी।

• ५ वर्षपछि: ५ वर्षमाथिका व्यक्तिहरूमा करिब ६५% प्रभावकारी, र १–५ वर्ष उमेर समूहमा करिब ४५% मात्र प्रभावकारी।

एक डोज खुराक (Single-dose regimen):

• सक्रिय प्रकोप (outbreak) को बीचमा छिटो नियन्त्रणका लागि प्रयोग गरिन्छ।

• ठूलो संख्यामा जनतालाई छोटो समयमा खोप दिन सकिने भएकाले संक्रमण रोक्न तुरुन्त प्रभावकारी हुन्छ।

• तर दुई डोज खोपको तुलनामा यसले छोटो अवधिसम्म मात्र सुरक्षा दिन्छ।

नेपालमा प्रयोगको सन्दर्भ

नेपालमा भएका OCV अभियानहरूले हैजा नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्, विशेष गरी WASH गतिविधिसँगै सञ्चालन हुँदा।

• कपिलवस्तु जिल्ला (२०२१):
  एक प्रकोपको प्रतिक्रियास्वरूप सामूहिक खोप अभियान सञ्चालन गरिएको थियो। डब्ल्यूएचओको प्रतिवेदन अनुसार खोप सुरु भएको केही समयपछि जिल्लामा थप हैजाका घटना देखिएनन्।

• पूर्व–सावधानी अभियान:
  इन्टरनेशनल भ्याक्सिन इन्स्टिच्युट (IVI) लगायतका संस्थाहरूले WASH सुधारसँगै OCV अभियान सञ्चालन गरेका छन्, जसले समुदायको हैजा प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाएको छ।

• लक्षित प्रतिक्रिया:
  उच्च जोखिमयुक्त, घना जनसंख्या भएका क्षेत्र र असुरक्षित समुदायमा केन्द्रित गरेर आपतकालीन खोप अभियान सञ्चालन गरिन्छ। यही ढाँचामा २०२५ सेप्टेम्बरमा पर्सा र बारा जिल्लामा आपतकालीन खोप अभियान सुरु गरिएको हो।

सफलताका आधारभूत पक्षहरू

नेपालमा हैजा खोप अभियानको समग्र सफलता केवल खोपमा मात्र नभई बहुआयामिक दृष्टिकोणमा निर्भर हुन्छ।

• लजिस्टिक सहयोग:
  युनिसेफ, डब्ल्यूएचओ, गाभी (Gavi) जस्ता साझेदारहरूले खोप आपूर्ति र प्राविधिक सहयोगमार्फत अभियान कार्यान्वयनलाई सहज बनाएका छन्।

• WASH एकीकरण:
  खोपलाई सुरक्षित पानी र सरसफाइका गतिविधिसँग जोड्नु दीर्घकालीन जोखिम घटाउने मुख्य उपाय हो।

• निगरानी (Surveillance):
  संक्रमणको प्रारम्भिक पत्ता लगाउने र तत्काल प्रतिक्रिया दिन सक्षम प्रणाली बलियो बनाउनुपर्ने महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

• सार्वजनिक चेतना:
  स्थानीय तहका अधिकारीहरूले समुदायलाई सचेत बनाउन र सकारात्मक सरसफाइ अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्न काम गरेका छन्, जसले खोप अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ।

भ्याक्सिनमाथि १००% विश्वास गरिहाल्न त्यति सुरक्षित मानिदैन । तर सरसफाई (शारीरिक र वातावरणीय) को सफलता दर १००% रहेकाले सरकार र सरोकारवालाहरुले सरसफाइलाई नै प्राथमिकतामा राख्नु सबै दृष्टिकोणबाट उत्तम हुन्छ ।