लोकसारथि संवाददाता, काठमाडौं ।

आजको समयमा नेपाल मात्रै होइन, विश्वभर अपराध, भ्रष्ट्राचार, हिंसा र विभिन्न विकृतिहरू व्यापक छन्। यी सबैका कारणलाई प्रायः “कलियुग” सँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। समाजमा यस्तो भनाइ प्रचलित छ—कलियुग भएकै कारण पापाचार बढेको हो। तर विद्वान्हरूको मतमा दोष युगमा होइन, मानिसकै स्वेच्छाचारी प्रवृत्तिमा छ। दानवीर कर्णले दुर्याेधनलाई रोज्नु कलियुगको प्रभाव होइन, स्वयं कर्णको विवेक प्रयोगको अभावमा लिएका व्यक्तिगत निर्णयका कारण उनले आजीवन दुर्याेधनको संगत गरेका हुन् ।

कलियुगको बहाना

शास्त्रहरूमा कलियुगलाई धर्म एक खुट्टामा मात्र टेकेको अवस्था भनेर वर्णन गरिएको छ। यस अर्थमा कलियुग मानिसलाई चेतावनी हो, तर कर्म भने उसको आफ्नो निर्णयमा निर्भर हुन्छ।

• कुनै नेता भ्रष्ट हुन्छ भने त्यो युगको कारण होइन, उसको लोभ र स्वार्थको कारण हो।

• कुनै व्यापारी ठग हुन्छ भने कलियुगले होइन, उसकै बेइमानीले यस्तो हुन्छ।

• कुनै युवा लागूपदार्थमा डुब्छ भने त्यो युगको दोष होइन, उसको निर्णयको परिणाम हो।

यसैले कलियुगलाई मात्र दोष दिएर समस्याको समाधान खोज्न सकिँदैन। असल वा खराब कार्यको जिम्मेवारी हरेक व्यक्तिको चेतना र कर्मसँग सम्बन्धित हुन्छ।

बुद्धको पञ्चशील

यस्तो स्वेच्छाचारी प्रवृत्तिको उपचार बुद्धले सुझाएका पाँच आधारभूत नैतिक सिद्धान्त पञ्चशीलमा पाइन्छ। यी व्रतलाई गृहस्थ जीवनमा उतार्न सकियो भने अपराध र अशान्ति स्वतः हराउँछन्।

१. प्राणीहिंसा नगर्ने व्रत (पाणातिपाता वेरमणी)
– कुनै पनि जीवलाई मार्ने वा दुख दिने कार्य नगर्ने प्रतिज्ञा।
– यसले हत्या, यातना, हिंसा, घरेलु दुर्व्यवहारजस्ता घटनालाई रोक्छ।

२. चोरी नगर्ने व्रत (अदिन्नादन वेरमणी)
– अरूको सम्पत्ति हरण नगर्ने आचरण।
– यसले भ्रष्टाचार, ठगी, जमिन हत्याउने प्रवृत्ति, कर छल जस्ता विकृति हटाउँछ।

३. जननेन्द्रिय दुरुपयोग नगर्ने व्रत (कामेसु मिच्छाचार वेरमणी)
– मर्यादित र निष्ठावान जीवन बिताउने अभ्यास।
– यसले व्यभिचार, यौन शोषण, पारिवारिक विघटनलाई न्यून गर्छ।

४. असत्य वचन नगर्ने व्रत (मुसावादा वेरमणी)
– झूट नबोल्ने, अपशब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिज्ञा।
– यसले राजनीति, व्यापार, समाज र परिवारमा विश्वास र पारदर्शिता बढाउँछ।

५. मादक पदार्थ सेवन नगर्ने व्रत (सुरामेरय मज्जपमादठ्ठान वेरमणी)
– दारु, लागूपदार्थ वा कुनै पनि लतजन्य वस्तु सेवन नगर्ने आचरण।
– यसले दुर्घटना, अपराध, स्वास्थ्य समस्या र घरेलु हिंसाको जरो नै उखेलेर निकाल्छ।

पञ्चशील र सामाजिक शान्ति

यी पाँच नैतिक आधारलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने हो भने—

• अपराध घट्छ, जसले प्रहरी र कानुनलाई कठोर बनाउनुपर्ने आवश्यकता कम हुन्छ।

• भ्रष्टाचार अन्त्य भएर स्रोत–साधनको न्यायसंगत वितरण हुन्छ।

• परिवार र समाजमा विश्वास, सद्भाव र सहअस्तित्व बढ्छ।

• युवापुस्तामा अनुशासन र सकारात्मक सोच विकास हुन्छ।

नेपालका लागि महत्त्व

नेपालमा बढ्दो भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता, हिंसा, जातीय विभेद र लागूपदार्थ दुरुपयोग आजका ठूला चुनौती हुन्। यी चुनौतीलाई कलियुगमा दोष दिएर समाधान सम्भव छैन। समाधान भनेको—
—हरेक नागरिकले आफ्नो जीवनमा नैतिक अनुशासन अंगिकार गर्नु हो।
—बुद्धको पञ्चशील त्यसका लागि व्यावहारिक आधार हो।

सारांश

सदगुरु प्रेमानन्द महाराजले पनि यिनै कुराहरुलाई विशेष जोड दिनुभएको छ । प्रेमानन्द महाराज अनुसार पञ्चशीलको मार्गमा हिँड्न सहायक सिद्ध हुने व्यक्तिको मन र बुद्धि नै हुन् तर मन र बुद्धि पञ्चशीलमा तब मात्र लाग्दछन् जब तिनको (मन र बुद्धिको) लगाव राधाकृष्णको नाम जापमा छ । त्यसैले पञ्चशील अर्थात् सत्यको मार्गमा लाग्न राधाकृष्णलाई हृदयमा राख्न आवश्यक छ । कलियुगलाई दोष दिने परम्परागत सोचलाई त्यागेर, सकारात्मक ऊर्जाको विकासबाट स्वेच्छाचारी प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्ने अभ्यास गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। बुद्धले दिएको पञ्चशील केवल धार्मिक उपदेश मात्र होइन, सामाजिक रूपान्तरणको शक्तिशाली साधन हो।

यदि पञ्चशीललाई जीवनको मेरुदण्ड बनाइयो भने—नेपालमा शान्ति केवल नारा होइन, यथार्थ हुनेछ। समृद्धि केवल स्वप्न होइन, व्यवहारमा परिणत हुनेछ।