ब्रह्माण्डमा केही पनि अमर छैन—सायद ब्रह्माण्ड स्वयं पनि होइन। आज हामीलाई उज्यालो र जीवन दिने हाम्रो सूर्य पनि एक दिन समाप्त हुनेछ। वैज्ञानिकहरूले अन्तरिक्षमा रहेका मरेका र मर्न लागेका ताराहरूको अध्ययन गरेर हाम्रो सौर्यमण्डलको भविष्यको झल्को देखिसकेका छन्।

यसै सन्दर्भमा २० जनवरी २०२६ मा जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले पठाएको हेलिक्स नेबुलाको नयाँ तस्बिरले संसारभर खगोलविज्ञ र आम मानिसलाई अचम्मित बनाएको छ। आँखा जस्तै देखिने यस नेबुलालाई ‘सौरनको आँखा’ (Eye of Sauron) वा ‘भगवानको आँखा’ पनि भनिन्छ। यो पृथ्वीबाट करिब ६५० प्रकाश वर्ष टाढा रहेको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हेलिक्स नेबुला हामीलाई यो देखाइरहेको छ कि मृत्युसमयमा हाम्रो सूर्य र सौर्यमण्डल कस्तो देखिनेछ।

सूर्य मर्न लाग्दा कति खतरनाक बन्छ ?

ताराहरूको जीवन उनीहरूभित्र रहेको इन्धनमा निर्भर हुन्छ। हाम्रो सूर्य करोडौँ वर्षदेखि हाइड्रोजन जलाएर ऊर्जा दिइरहेको छ। तर एक दिन यो इन्धन सकिनेछ। त्यसपछि सूर्य आफ्नो वर्तमान अवस्था (Main Sequence) छाडेर रेड जायन्ट (लाल दानव) मा परिणत हुनेछ।

यस चरणमा सूर्यको आकार अत्यन्तै ठूलो हुनेछ। वैज्ञानिकहरूको अनुमान अनुसार—

• बुध र शुक्र ग्रह पूर्ण रूपमा नष्ट हुनेछन्

• पृथ्वीको सतह जलेर खरानीमा परिणत हुनेछ

• सूर्यले आफ्ना बाहिरी तहहरू सम्हाल्न नसकी अन्तरिक्षमा फ्याँक्न थाल्नेछ

आज हामीले हेलिक्स नेबुलामा देखिरहेको दृश्य यही प्रक्रियाको प्रत्यक्ष उदाहरण हो, जुन कुनै समय हाम्रो सूर्यसँग पनि हुनेछ।

‘सौरनको आँखा’ भनिने हेलिक्स नेबुलाको वास्तविकता

जब कुनै तारा मर्छ, उसले आफ्नो वरिपरि ग्यास र धुलोको सुन्दर घेरा छोड्छ। खगोल विज्ञानमा यसलाई प्लानेटरी नेबुला भनिन्छ। हेलिक्स नेबुला यसकै उत्कृष्ट उदाहरण हो।

यो नेबुला कुम्भ (Aquarius) तारामण्डलमा अवस्थित छ। यसअघि हबल टेलिस्कोपले यसको आकर्षक तस्बिर खिचेको थियो। तर जेम्स वेब टेलिस्कोपले यसपटक यसको गहिराइसम्म पुगेर ग्यासका तहहरू स्पष्ट देखाएको छ।

नयाँ तस्बिरमा देखिएका संरचनाहरू मर्न लागेको ताराका अन्तिम सासहरू जस्तै देखिन्छन्। केन्द्रमा रहेको सेतो बौना तारा (White Dwarf) ले वरिपरिको ग्यासलाई प्रकाशित गरिरहेको छ।

सौर्यमण्डलभन्दा ठूला ग्यासका गोला !

जेम्स वेब टेलिस्कोपले हेलिक्स नेबुलामा हजारौँ रहस्यमय संरचना फेला पारेको छ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले ‘कमेटरी नट्स’ वा ग्लोब्युल्स नाम दिएका छन्।

• हेलिक्स नेबुलामा करिब ४० हजार यस्ता गाँठाहरू छन्

• प्रत्येक गाँठा हाम्रो सौर्यमण्डलभन्दा पनि ठूलो छ

• प्लुटोको कक्षाभन्दा बाहिरसम्म फैलिन सक्छ

यद्यपि आकार ठूलो भए पनि तिनीहरूको द्रव्यमान सौर्यमण्डलजति हुँदैन। यी गाँठाहरूको अगाडिको भाग तारा–प्रकाशले चम्किरहेको हुन्छ भने पछाडि ग्यासको लामो पुच्छर बनेको हुन्छ— धूमकेतु जस्तै दृश्य।

मृत्युबाटै नयाँ जीवनको जन्म

हेलिक्स नेबुला जस्ता प्लानेटरी नेबुलाहरू धेरै समय टिक्दैनन्। तिनीहरूको आयु केवल १० देखि २० हजार वर्ष मात्र हुन्छ, जुन ब्रह्माण्डीय समयमानमा एक क्षण बराबर हो।

अर्काे ५० हजार वर्षभित्र यो नेबुला पूर्ण रूपमा फैलिनेछ र यसको ग्यास अन्तरिक्षमा मिसिनेछ। तर यो अन्त्य होइन।

यही ग्यास र धुलो—

• नयाँ ताराहरूको निर्माणमा प्रयोग हुनेछ

• भविष्यमा नयाँ ग्रहहरूको आधार बन्नेछ

• सम्भवतः कुनै ग्रहमा पानी हुनेछ

• र फेरि जीवनको बीउ उम्रन सक्छ

वैज्ञानिकहरू भन्छन्— हाम्रो सूर्य पनि एक दिन यसैगरी बिखरिएर नयाँ जीवनको आधार बन्नेछ।

निष्कर्ष

हेलिक्स नेबुला कुनै डर लाग्दो चेतावनी मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डीय सत्य हो— मृत्यु नै सृष्टिको अर्को रूप हो।

जसरी तारा मरेर नयाँ संसारको बीउ छर्छ, त्यसरी नै ब्रह्माण्ड निरन्तर परिवर्तन र पुनर्जन्मको यात्रामा छ। जेम्स वेब टेलिस्कोपले देखाएको यो “भयानक आँखा” वास्तवमा सृजनको सबैभन्दा सुन्दर कथा हो।