सम्पादकीय
शहनाइ, जसको धुनले विवाह, व्रतबन्ध, जात्रा र पूजालाई मंगलमय बनाउँथ्यो, आज शहरी जीवनशैलीमा बिस्तारै हराउँदै गएको छ। यो बाजाले नेपाली समाजमा शुभ संकेत र पवित्रताको वातावरण सिर्जना गर्ने परम्परा सदियौँदेखि बोकेको छ। तर आधुनिक डीजे, ब्यान्ड पार्टी र इलेक्ट्रोनिक संगीतको प्रभावले गर्दा शहनाइ अब केवल ग्रामीण परिवेश वा स्मृतिमा मात्र बाँकी जस्तो देखिन थालेको छ।
विवाह संस्कारमा शहनाइको भूमिका
नेपाली विवाह परम्परामा वर–कन्याको जुलुस (जाँड) निस्कँदा, दुलही घरमा प्रवेश गर्दा, मंगलधुन बज्दा शहनाइको स्वर नबज्ने कल्पनै गर्न सकिँदैन।
-
जाँड निस्कँदा शहनाइको धुनले गाउँभरि विवाहको खुशी घोषणा गर्थ्यो।
-
स्वयम् विवाह मण्डपमा मंगलधुनले वातावरणलाई पवित्र र आनन्दमय बनाउँथ्यो।
-
दुलहीले पहिलो पटक नयाँ घर प्रवेश गर्दा शहनाइको धुनले त्यो क्षणलाई संस्कारिक उत्सवमा बदलिदिन्थ्यो।
यसरी विवाहमा शहनाइको ध्वनि संस्कारिक अनिवार्यता झैँ मानिन्थ्यो।
जात्रा र धार्मिक पर्वमा शहनाइ
-
काठमाडौँ उपत्यकाका रथयात्रा, मेला र जात्राहरूमा शहनाइ वादक अगाडि हिँड्ने परम्परा थियो।
-
दशैं, तिहार, जन्माष्टमी वा ठूलो पूजा गर्दा शहनाइको स्वरले देवताको स्वागत गर्ने विश्वास गरिन्थ्यो।
-
गाउँघरमा आज पनि देवस्थलमा नवदुर्गा पूजा वा गुठी पर्वमा शहनाइ गुन्जिरहन्छ।
यसरी शहनाइ केवल बाजा होइन, समाजलाई जोड्ने, देवी–देवताको आशीर्वाद झार्ने धार्मिक संस्कारको माध्यम थियो।
सम्झनैपर्ने शहनाइ धुन
नेपाली विवाह वा जात्रामा प्रचलित परम्परागत धुनसँगै, हिन्दी चलचित्रका केही कालजयी धुनहरू पनि संगीतप्रेमीले शहनाइमै सम्झिन्छन्:
-
विवाहमा बजाइने मंगलधुन (नेपालभर परिचित)।
-
दिल का खिलौना हाय टूट गया – भावुक शहनाइ पृष्ठभूमि।
-
मोहे पनघट पे (मुगल-ए-आजम) – शहनाइले शास्त्रीय रंग थपेको।
-
मेरे देश की धरती – देशभक्तिपूर्ण धुनमा शहनाइको उपस्थिति।
-
गंगा जमुना दो आंखी – बिस्मिल्लाह खानको अद्भुत प्रस्तुति।
यी धुनहरूले शहनाइलाई मात्र परम्परागत संस्कार नभई सांगीतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेका छन्।
अहिलेको अवस्था र चुनौती
आज शहरका विवाहहरूमा डीजे र म्युजिक सिस्टमको हावी छ। शहनाइ सिक्ने वादकहरू घट्दै गएका छन्। नयाँ पुस्ताले यसलाई सिक्न रुचि नदेखाउँदा यो परम्परा संकटमा परेको छ।
तर, ग्रामीण संस्कृतिमा अझै पनि विवाह वा देवस्थानमा शहनाइ बजाउने परम्परा जीवित छ।
सम्पादकीय दृष्टिकोण
शहनाइको स्वर हराउनु भनेको हाम्रो संस्कार, आस्था र परम्पराको एक हिस्सा हराउनु हो।
-
सरकारले शहनाइ जस्ता बाजालाई अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा घोषणा गर्नुपर्छ।
-
संगीत विद्यालयहरूले यसलाई नयाँ पुस्तामा लोकप्रिय बनाउन पाठ्यक्रममा समेट्नुपर्छ।
-
विवाह र जात्रामा शहनाइको प्रयोगलाई पुनर्जीवित गर्ने सामाजिक अभियान जरुरी छ।
शहनाइ केवल बाजा होइन, शुभता र संस्कारको स्वर हो। यसको धुनले हामीलाई हाम्रो मौलिकता सम्झाउँछ। त्यसैले, हरेक पुस्ताले यसलाई जोगाउने जिम्मेवारी लिनैपर्छ।
-
१.
-
२.
-
३.
-
४.
-
५.
-
६.
-
७.
-
८.
-
९.
-
१०.