सनातन संस्कृतिमा माटोका वस्तुहरूलाई गहिरो धार्मिक र आध्यात्मिक अर्थमा हेर्ने गरिन्छ। घरायसी पूजादेखि लिएर ठूला धार्मिक अनुष्ठानसम्म, माटोका सामग्रीहरू लगभग प्रत्येक कर्मकाण्डमा प्रयोग गरिन्छन्।

तिहार पर्व नजिकिँदै जाँदा देशभर माटोका तेलबत्ती (दियो वा पालाहरू) को माग तीव्र रूपमा बढेको छ। उपभोक्ताहरू, विशेषगरी काठमाडौं र चितवनका, भन्छन्— यस वर्ष मागअनुसार माटोका दियो पाउन कठिन भएको छ।

हाल बजारहरू विभिन्न आकार र शैलीका कलात्मक, रङ्गीन तथा परम्परागत माटोका दियो खरिद–बिक्री गर्ने मानिसहरूले भरिएका छन्। भेडासिंहस्थित जनबहालका व्यवसायी अर्जुन श्रेष्ठका अनुसार यस वर्ष अघिल्ला वर्षको तुलनामा तेलबत्ती पालाको अभाव बढी देखिएको छ।

श्रेष्ठ भन्छन्, “तिहारका दिनहरूमा मानिसहरूले घर निरन्तर उज्यालो राख्ने भएकाले माग अत्यधिक बढ्छ।”

उनीका अनुसार अहिले एक दर्जन नेपाली पालाको मूल्य रु. 80 पुगेको छ भने भारतीय पालाहरू आकारअनुसार प्रति पीस रु. 50 देखि रु. 100 सम्ममा बिक्री भइरहेका छन्। “गत वर्ष नेपाली पालाको मूल्य रु. 30 मात्र थियो, तर यस वर्ष अभावका कारण मूल्य बढेको हो,” श्रेष्ठले बताए। उनले थपे, “नयाँ पालाहरू बजारमा आएपछि मूल्य घट्न सक्छ।”

श्रेष्ठले यस वर्ष 20 बोरा पालाहरू अर्डर गरे पनि त्यो माग पूरा गर्न पर्याप्त नभएको जनाए। यसका साथै तिहारको अवसरमा भारतबाट लक्ष्मी र गणेशका माटोका मूर्तिहरू पनि आयात भइरहेका छन्।

चितवन भरतपुरस्थित सिरामिका एण्ड माटो भाँडा उद्योगकी सञ्चालक सीमा न्यौपानेले भने यस वर्ष लक्ष्यअनुसार माटोका दियो उत्पादन गर्न नसक्दा दुःख व्यक्त गरिन्।

“चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रबाट कालो माटो लिन पाउँदैनौं। त्यसैले हामीले काठमाडौं वा दाङबाट ल्याउनुपर्छ, तर हालसालैको वर्षापछि सडक बिग्रिएको कारण यस वर्ष ल्याउन सकिएन,” सीमाका पति डा. अङ्कुर घिमिरेले बताए।

डा. घिमिरेका अनुसार भरतपुरमै मात्र तिहारका लागि करिब २० लाख माटोका दियोहरूको माग हुन्छ, जसको आपूर्ति मुख्यतः बारा र रौतहटबाट हुन्छ। “हाम्रो कारखानाले यो वर्ष माटोको अभावका कारण ४० हजार दियो मात्र आपूर्ति गर्न सक्यो,” उनले भने।

भक्तपुरका परम्परागत कुम्हार हरी प्रजापतिले भने बढ्दो बजार मागका बाबजुद पनि उचित माटोको अभावका कारण उत्पादन गर्न कठिन भइरहेको बताए। “पहिले जहाँ राम्रो माटो पाइन्थ्यो, ती ठाउँहरू अहिले घरहरूले ढाकिएका छन्,” उनले भने।

भक्तपुरको माटो तः क्षेत्र (Pottery Square) अझै पनि माटोका भाँडाकुँडाका मुख्य केन्द्रका रूपमा चिनिन्छ। स्थानीय प्रजापति समुदायका सदस्यहरूले पुस्तौंदेखि यहाँ माटोको विभिन्न रूपका वस्तुहरू बनाउँदै आएका छन्।

तर भक्तपुर नगरपालिकाका अनुसार अहिले थोरै परिवार मात्र यस परम्परागत पेशामा संलग्न छन्।

उचित माटो भेट्टाउन दिनानुदिन कठिन बन्दै गएको छ। भक्तपुरमा खुला जमिन सहरिकरणले बिस्तारै नष्ट गर्दै लगेकाले कुम्हारहरू अहिले साँखु, पनौती र धादिङ जस्ता टाढा ठाउँहरूबाट माटो ल्याउन बाध्य भएका छन्।

हेटौँडाका अनिल पराजुलीका अनुसार परम्परागत रूपमा बनाइने माटोका भाँडाहरू वातावरणमैत्री हुन्छन्। “तिहारमा विद्युतीय बत्तीहरूको प्रयोग बढे पनि तेलबत्तीको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्वका कारण पालाको माग अहिले पनि जीवित छ,” उनले भने।