लोकसारथि, १ माघ । – आज देशभर माघे संक्रान्ति पर्व धूमधामका साथ मनाइँदै छ। माघ महिनाको पहिलो दिन मनाइने यो पर्व नेपाली समाजमा वैज्ञानिक, सामाजिक, र धार्मिक महत्त्वले भरिएको छ।

वैज्ञानिक पक्ष

माघे संक्रान्ति सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने दिनलाई जनाउँछ। यस दिनलाई “उत्तरायण” को सुरुवातका रूपमा लिइन्छ, जसले दिनलाई क्रमशः लामो र रातलाई छोटो बनाउँदै लग्छ। खगोल विज्ञानअनुसार यो प्राकृतिक परिवर्तनले मौसमीय सन्तुलन कायम गर्दै पृथ्वीमा जीवनचक्रलाई सकारात्मक रूपले प्रभावित गर्छ।

सामाजिक पक्ष

माघे संक्रान्ति नेपाली समाजमा विभिन्न समुदायद्वारा आआफ्ना परम्परा अनुसार मनाइन्छ। नेवार समुदायले यस दिनलाई “घ्यु चाकु संल्हु” भनेर विशेष मिठाइ (घ्यु र चाकु) खाएर मनाउँछन्। थारु समुदायले यो दिनलाई “माघी” का रूपमा नयाँ वर्षको रूपमा मनाउँछ, जहाँ परिवारका सबै सदस्य भेला भएर रमाइलो कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। पर्वले जातीय सद्भाव र आपसी एकता अभिवृद्धि गर्ने विशेष भूमिका खेल्छ।

धार्मिक पक्ष

धार्मिक दृष्टिकोणले माघे संक्रान्तिलाई पुण्य कमाउने विशेष अवसर मानिन्छ। यो दिन नदी, तलाउ र तीर्थस्थलमा स्नान गरी दान दिने परम्परा छ। विशेषगरी, त्रिवेणी, देवघाट, चन्द्रघाट जस्ता तीर्थस्थलमा ठूलो भीड लाग्छ। पौराणिक कथनअनुसार, माघे संक्रान्तिका दिन भगवान विष्णुले असुरहरूको नाश गरी धर्मको पुनर्स्थापना गरेका थिए। त्यसैगरी, महाभारतका पितामह भीष्मले आफ्नो मृत्युका लागि उत्तरायणको प्रतीक्षा गरेको कुरा पनि यो पर्वसँग जोडिएको छ।

पर्वका विशेष खानपान

माघे संक्रान्तिमा तिलको लड्डु, चाकु, घिउ, तरुल, सख्खरखण्ड लगायतका परिकारहरू अनिवार्य रूपमा खाने परम्परा छ। यी परिकारले शरीरलाई चिसो मौसममा ऊर्जा र ताप प्रदान गर्ने भएकाले यसको वैज्ञानिक महत्त्व पनि छ।

पर्वले दिने सन्देश

माघे संक्रान्ति केवल एक परम्परागत पर्व मात्र नभई यो मौसम, स्वास्थ्य, सामाजिक एकता, र धार्मिक आस्थाको समिश्रण हो। यसले हामीलाई प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व र मानवीय मूल्यको संरक्षणका लागि प्रेरित गर्छ।

यसरी माघे संक्रान्तिले वैज्ञानिक सत्य, सामाजिक सन्देश, र धार्मिक आस्थालाई एकैसाथ अभिव्यक्त गर्ने भएकाले यो पर्व नेपाली समाजको अमूल्य सम्पत्ति बनेको छ।